دکتر محمدرضا مهدیزاده
نگاهی به تاریخ
موتور محرکه و فرمانده توسعه در ایران، به لحاظ تاریخی در ید قاهره دولتمندان و به انگشت اشاره اصحاب اجرایی توسعه، یعنی کارگزارانِ فرایند بوروکراسی یا دیوان سالاریهای هر عصر سمت و سو پیدا کرده است. موفقیت این دو ستون (دولت + نظام اداری/ برنامهریزی) که یکی اندام و پیکر و دیگری مغز و رأس و فرمان ماشین توسعه تلقی میشوند، در هر برهه تاریخی روند، سرعت و کمّ و کیف توسعه در ایران را تعیین کرده یا بر آن اثر جدی داشته است. این روند در گذشته عمدتاً متأثر از مقامات مهم، ترکیب صاحبمنصبان دربار یا کابینه های دولت و وزارتخانههای کلیدی و برنامهریز یا شاهین ترازوی توسعه ( نظیر نقش وزرا و صدراعظم و دیوان خراج تا سازمان برنامه و بودجه و اداری و استخدامی) بوده است.
چابکی و هوشمندی و مهمتر نظریهمندی و داشتن آیینِ راه و چارچوب مناسب، کارآمد و «از آنِ خود» که امروزه چهبسا صفت فراگیر و پایدار زیبنده آن شده، در کنار کارگزاران و دیوان سالاران شایسته و مجرب، مهمترین عامل توفیق یا شکست نهاد دولت و بخش برنامهریز آن به عنوان پیشران و حامل توسعه در هر جا و هر زمان بوده است.
روند حرکت تاریخی و صعود و افول یا سقوط و کامیابی دولت ها در امر توسعه در طول تاریخ ایران نشان میدهد آنها در فضایی برآمده از سه گردونه یا میدان عمل برای هدایت یا ساماندهی توسعه و گردش دیوان سالاری و دولتداری قرارداشته و اقدام کردهاند و بسته به اینکه در کدام جوّ تنفس کنند و نوآوری و دگرگونی و حرکت برانگیزند، دستاورد ساختهاند. فضای اول، میدانی با گفتمان «شایستهگرا»ست که لیاقت و تخصص یا «حکمت و خردمندی» و قابلیت لازم را بنیاد خود برای طراحی و ترسیم نقشه راه و نیز به کارگیری و عزل و نصب راهبران توسعه و در ادامه، برنامهریزی و چارچوبگذاری عمل کارگزارانِ آن قرار میدهد.
حکمت و خردمندی به منزله داشتن دید و دانشِ تا حد ممکن وسیع، گسترده و همهجانبه و احاطه به جایگاه خود (بدون کمکاری فکری و عملی و تا جایی که موازین هر عصر اجازه دهد) و عنصر اصلی تصمیمسازی و کارگزاری است که مانع از جزءنگری، جزمیت، اقدامات بخشی، مقطعی، باندی، قومی، جناحی و هزینهبر میشود. این رویکرد اجرا و رسیدن به دستاورد و طرحهای معقول، مشارکتی و معطوف به اکثریت مردم (آزادانه و برابرانه) و حل تدریجی، اقناعی، انطباقی و مسألهمحور را بر ستیز و شعار و جوسازی عوامفریبانه برتری میبخشید و بر صدر مینهد. مسلم آنکه «خرد و حکمت توسعه» به عنوان قابلیت کلیدی دولتها و دیوان سالاریها، امری نه آماده و دادنی، بل اکتسابی است و ممارست و دانش و بینش دیریاب و کمیاب و تدریجی با افراد معدود اما مهم لازم دارد.
گفتمان شایستهگرایانه و قابلیتمحور، گرچه آرمانی و گاه دستنیافتنی و لاجرم شعار همه طالبان قدرت است و چهبسا در مواردی استبداد شایستگی و شایستهسالاران را هم در بر داشته باشد؛ اما مهمترین محیط برای رشد جوانههای کامل و برتر و توانمند جهت رشد و خدمت به جامعه و نهاد دولت و تبدیل آن به دولت توسعهگراست.
تعهد و شایستگی
دیوان سالاری شایستهگرا از دامن دولت شایسته، متعهد و برآمده با شایستگی و مهمتر طرفدار گشایش و توانمندسازی، نه قدرت و فروبستگی و منصب، برخواهدخاست و دولتمردان کوچکِ برآمده از کوه و صحرا یا خوان و خانه دوستان و بستگانِ متعهد اقوامِ حاکم را با آن کاری نیست؛ زیرا آنها نوع دوم دیوان سالاری و دولتداری را میسازند که مبتنی بر دوگانه انعطاف ناپذیر «خودی و غیرخودی» است. در این فضا، اصل بر وفاداری و تعهد خالصانه و مشابهت یا اشتراک برادرانه، خویشی، قومی و گروهی و جناحی (و در نهایت منافع) و لاجرم نفی، طرد یا نادیدگیِ دیگری است.
وفاداری و ایمان ظاهری و اظهاری یا خونی و خویشی به ارزشهای گروه حاکمه/ قدرت یا متولیان توسعه، چسب و بند شکلگیری دیوانسالاری و ارزشهای برنامهریزیهای این رویکرد به توسعه و مقدم بر تخصص و قابلیتی است که در نهایت با سعی و خطا باید کسب شود. در اینجا وفاداری و خودی بودن شرط لازم و کافی و نخستِ ایجاد گروه کاری و دیوان سالاریِ ساماندهی و توسعه است و قابلیت/ تخصص متمم یا پیوست و شرط اضافه آن محسوب میگردد. لذا هر آنچه گروه خودی را تعریف و مستحکم کند (اشتراک در منافع و ارزشهای گروههای همراه) «دولت وفادارطلب» و بوروکراسی ائتلافکنندگان و گروههای ذینفعِ متعهد و خودی (قبیلهای/ قومی/ محلی/ باندی و نه ملی) را نیز شکل میدهد.
در اینجا «وفاداری و خودیبودنِ» صرف و نه الزاماً و بدواً داشتن تخصص یا توانایی، معیار نخست رشد و چینش کارگزاران را میسازد و برنامهریزی و سیاستگذاری نیز عمدتاً نحوه مصرف و توزیع منافع خودی بر مبنای تقویت این ارزشها میشود. نکته آن است که در این حالت که مبنا نه بر تکثر و فراگیری و اولویت و صدرنشینی شایستگی، بل حضور دوستان و خودیهایِ صرفاً وفادار و با ضرورت یکدستی همراهان پیش میرود، کمکم پدیده تکثیر و تقسیم قدرت (هژمونشدن)، موجبات تقسیم و انشعابات خودِ خودیها و اخراج بخشی از آنها به عنوان غیرخودی را فراهم میکند؛ زیرا هنگامی که اصل بر حفظ یا کسب قدرت و نه وقف قدرت و رهایی از آن (قدرت به جای خدمت) به هر روی باشد همیشه بدیلها هم قدرتمدارانه درصدد بیشینهسازی و ازدیاد آن خواهند بود و قدرت، قدرتِ مافوق را طاقت نخواهد آورد و لذا انشعاب و رقابت درونی، ناگریز، و دامنه دولتداران و دیوانسالاری، باز خودیتر و منحصر و کوچکتر میشود و فضا برای الگوی سوم فراهم میشود.
غلام جان نثار!
الگوی سوم را میتوان میدان یا فضای فرمانبری/ سرسپردگی/چاکری نام نهاد. با زوال گروههای وفادار و متخصص و کاهش چتر شایستگان در حلقه آنها، فضای بوروکراسیها در حفظ و بقا به هر قیمت و با توسل به سرمنشأها و گرهگاهای قدرت و ضرورتاً ابزارهای تملق و فرمانبری میل میکند؛ زیرا به دلیل فقدان تخصص و دیدِ شایستهگرا، صرفاً «اطاعت» است که بقا در قدرت را برای بیمایگان ممکن میسازد و درنتیجه، استقلال کارشناسیِ وفادارانه به فرمانبرداریِ معذورانه (مأمور معذور) بدل میشود.
در این جوّ، ستایشگران و مبلغان و درواقع مزوران قدرت موجود و چشمدوخته به اقلیتِ رأس هرم، گوی سبقت را در اعلام وفاداریِ تا آستانه چاکری و بندگی میربایند و شایستگی و توانمندی و سرافرازی تا سرحد اطاعت محض و سرآوردن به جای کلاه گردکردن تنزل مییابد (چون نیک بنگری همه تزویر میکنند)! چاکری و تملق و تأیید مطلق قدرت حاکمه (ولو ظاهری و نه از روی اعتقاد یا الزام عقلانی یا قلبی) و کماهمیتی تخصص، ارزش صعود و نزول در دیوانسالاری را در این فضا تشکیل میدهد و توسعه به حضیض ذلت در کیفیت و بهره درمیافتد و سرافرازی مقهور سرسپردگی میشود.
کارگزاران ضعیف و کمدانش و فاقد شایستگی که مسیرهای آسان و چاکرمنشانه و فراتر از اعلام وفاداری مطلق و بی قید و شرط را بهعنوان تنها فرصت زندگیِ ناشایست خود یافتهاند، فرصت فرمانبری را غنیمت دانسته، بهسرعت در مناصب کلیدی و تصمیم گیری صعود میکنند (تجربه ورود نظامیانِ حاشیه به متن قدرت در چندین حکومت ایرانی در عصر عباسی تا غزنوی و سلجوقی شاهد آن است).
آنها نه توان تدوین برنامههای پیشرفت و نوآوری را دارند و نه فرصتی را برای جابجایی نخبگان و شایستگان معدود دیوان سالاری فراهم میکنند؛ زیرا خود «سرسپردگی» حکایت از آن دارد که فرد ناشایستِ برکشیده شده به قدرت، فاقد محتوای سر (فکر و نگاه) و سربلندی، بلکه صرفاً ظاهر سر برای عرضه به آستان است و اصولاً سرش همان تنی است که اگر آن را بگیرند، بی هویت و مفلس خواهد شد (دو استعاره «سر» و «تاج» و اضافات سرآوردن، سرسپردگی، سرِ تاججوی و تاجدار و... در فرهنگ ایرانی از این منظر قابل توجه بیشتر است!) پس سرسپردگی معادل سپردن همه چیز برای ماندن تنِ کمخرد است و لاجرم پذیرش هر گونه حقارت و شأنی دون انسانی و نتایج ضد توسعه در خود و اجتماع حاکم.
موارد تاریخی
تصویر تاریخی چندقرنه ایران، آماج صعود و نزول هریک از این سه گفتمان در عرصه اداره کشور و تأثیرگرفتن سه مؤلفه کلیدی قشربندیها و تقسیمبندیهای داخلی جامعه (اقتصاد/ ثروت، حزب/ قدرت، منزلت/ موقعیت) از آنها بوده است. فربه یا نحیفشدن هر کدام از این سه میدان که هسته اصلی عنصر توسعه را فراگرفته و در هر زمان به تناوب تغییر شکل و قبض و بسط دادهاند و دیوان سالاری خاص خود را نهادینه کردهاند، مبیّن و برآوردکنندهکم و کیف توسعه در ایران بوده است.
هرچند در کمتر دورهای میتوان از توسعه و دیوان سالاری «شایستهگرا و پیایندش، راهبری و برنامهریزی شایستگیبنیاد» و نهادینه شدن آن سراغ گرفت، اما اگر آن را طیف و درجهای از حداقل تا حداکثر ببینیم، حضور این شایستگی در هر دیوان سالاری به صفر نمیرسد؛ زیرا زمانه و زمینه هیچگاه از نیاز به شایستگی و شایستگان خالی نخواهد شد. آنها در برهوت میادین چاکرمنشانه نیز لازم، اما اندک و درحاشیه هستند و جهان بی آنها غیر قابل تحمل است. لذا گرچه الگو و میدان شایستگی نمود زیاد ندارد اما در دو گفتمان دیگر، پخش است و «هژمونی نقطهای و پراکنده» دارد.
نمونههای تاریخی ایران مؤید آن است که در غلبهدو الگوی وفادارانه و فرمانبردارانه، عناصری از الگوی اول نیز حضور داشته و به کاهش غلظت و سختی آنها کمک کرده و توسعهای محدود را رقم زدهاند. در حکومت آلبویه وزارت عمید و صاحب بن عباد، تاثیرات خواجه نظامالملک در دستگاه سلجوقی و رشیدالدین فضلالله همدانی در دستگاه ایلخانی، عباسمیرزا و امیرکبیر در دربار ناصری، فروغی و داور در پهلوی اول و تا حدی عالیخانی و سمیعی و اصفیا در پهلوی دوم، نمونههای کارگزاران وفادارگرا در هدایت و اجرای توسعه بودهاند که با افول این گفتمان در پایان عصر آنها، زمام امور به چاکران و بندگان قدرت حاکمه تنزل کرده و زمینهساز افول و تاریکی چراغ توسعه و در درازمدت سقوط قدرت سیاسی و اصلی شدهاند (با سقوط امیرکبیرِ وفادار به شاه، جایش را آقاخان نوری مطیع/ چاکر میگیرد که برای قدرت حاضر به هر کاری است).
نمونه معاصر دیگر، گروه توسعه وفادارمنشانه عصر پهلوی دوم است که توانسته بود عناصر تا حدی خردمند و متخصص معدودی را نیز در جرگه خود برای دولت و سازمان برنامه گرد آورد که نمونهای از همپوشانی این سه میدان است. هویدا در رأس وفاداران که عملا اعلیحضرت را نفر اول و آخر کشور دانسته و بقیه را مستحیل در او میدانست، تا جایی پیش رفت که غرق در الگوی چاکری شد و عملا امر، امر همایونی را سرمشق خود کرد و همان کادر وفادارمنش توسعه در سالهای آخر مقارن انقلاب، به فرمانبری مطلق و چاکرمنشی هویدا و نخستوزیران بعدی تحلیل رفتند و دستگاه دولت با کناررفتن معدود افراد شایسته وفادار و بیاثر شدن سازمان برنامه، فربه از چاکران بیهنر خود منجر به رشد فساد و ناکارآمدی و لاجرم انقلاب و سقوط انجامید.
آخرین مورد، چالشها و کش و قوسها در ماجراهای ادغام و انحلال و بازآرایی سازمان برنامه و بودجهای است که از سال ۱۳۳۷ ایجاد شده بود و خود نمونهای از ستیز کنشگران و شایستگان حاضر در این سه میدان در فضای توسعه کشور بود. میدانهایی که با ورود و خروج هر دولت چگالی ابر اثرگذاری و برد میدانی و همپوشانیهای آنها کم و زیاد میشوند و متخصصان و شایستگان به ناچار در زیر فشار آنها سرکوب یا برکشیده میشدند.
تا زمانی که شایستگی به آیین راه و هنجار اخلاقی بدل نشود و نصبالعین و الزامِ عمل تبدیل نشود و شایستگان قدر نبینند و در هیأت مجریان و برنامهریزان بر صدر ننشینند، گردن و یقه دولتداری از میدان مقامجویانِ بدنظر و بیعمل رها نخواهد شد و ناخداهای ناآزموده و بیحکمت، کشتی برنامهریزی و دیوان سالاری کشور را بر تلاطمِ سعی و خطا و آبهای طوفانی باندی، جناحی و بخشینگری و امور بیهوده و نفعجویانه به هدر و گمراهی و کژراهه خواهند برد. مسیر طوفانی توسعه در هر زمان به ناخدایان و متخصصانی فراتر از دارندگان مدرک و عناوین سطحی و میانمایه، و فرمانبر صرف و متملق، بل به دریانوردانی دوراندیش و نیکبین و خردمند نیاز دارد تا کشتی به طوفان خورده توسعه ره بهجا و ساحلی مناسب برد.
منابع
ـ اندروز، م.، پریچت، ل.، و وولکاک، م. (۱۳۹۹). توسعه بهمثابه توانمندسازی حکومت: شواهد، تحلیل، عمل (ج. خیرخواهان و م. درودی، مترجمان). انتشارات روزنه.
ـ سندل، م. ج. (۱۴۰۰). استبداد شایستگی: چه بر سر خیر عمومی آمده است؟ (نوروزی، مترجم). کتاب پارسه