وجیهه تیموری
مردی که زندگیاش با کتاب و قلم و جستوجوی بیپایان دانش درآمیخت و عشق به ایران، همچون رشتهای نامرئی، همه آثار و کوششهایش را به یکدیگر پیوند داد.
او در سال ۱۲۷۴ در خانوادهای اهل دانش و فرهنگ دیده به جهان گشود. پدرش، میرزا علیاکبر ناظمالاطبا، پزشک نامدار و دانشمندی فرهیخته بود و محیط خانوادگی، از همان کودکی، او را با جهان کتاب و آموختن مأنوس کرد. هنوز پانزده سال نداشت که برای ادامه تحصیل راهی اروپا شد و افقهای تازهای پیش روی خود دید. پس از بازگشت به ایران، تدریس، پژوهش، ترجمه و نویسندگی را آغاز کرد و دیری نپایید که در شمار چهرههای برجسته فرهنگی و ادبی روزگار خود قرار گرفت.
سعید نفیسی در بیستوسوم آبان ۱۳۴۵ چشم از جهان فروبست. شصت سال پس از درگذشتش، برخی اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی و ادیبان، در همین تاریخ و در آیینی با عنوان «سعید نفیسی، مرزبان رازی»، در تالار دکتر شهیدی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گرد هم آمدند تا در پرتو سخنرانیها ادای دینی کنند به مردی بزرگ که به تعبیر زیبای نوهاش، دانش را نه برای انباشتن، که برای سهیم کردن دیگران میخواست. آنچه در ذیل میخوانید، گزیده و گزینشی است از دیدگاههای برخی سخنرانان:
***
حداد عادل، رئیس فرهنگستان:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نظر دارد برای آشنایی بیشتر با مفاخر فرهنگی و ادبی ایران بهویژه در صد سال اخیر، کارنامه اعضای فرهنگستان اول و دوم و فرهنگستان کنونی را بازخوانی کند. آیین گرامیداشت یاد سعید نفیسی در شصتمین سالگرد درگذشت او، بدین منظور برگزار شدهاست.
در ابتدای صحبت میخواهم به تعریف قالبی از اهالی ادب و فرهنگ دوران پیش از انقلاب اسلامی اشاره کنم که این چهرهها عموما باکلیشههای جریان چپ، معرفی شدهاند و اگر کسی در محدوده تعاریف مرسوم جریان غالب آن روزگار قرار نمیگرفت، شخصیت او را جهتگیرانه و ناقص معرفی کردهاند؛ حال آن که این ارزیابیها راه به جایی نمیبرند و امروزه دیگر مورد قبول نیستند. بنابراین باید روایت تازهای از این افراد نقل کنیم تا جامعه با بررسی منصفانه کارنامه کاری افراد، دوباره با آنها آشنا شود.
حسن انوری، عضو پیوسته فرهنگستان:
صحبتم را با نوشتهای از نفیسی آغاز میکنم، نوشتهای که بیانگر میزان علاقه او به ایران است: «به ایرانم، به ایران گرامیام، به ایران جاویدانم». او این پاره را در صدر همه مقالههایش مینوشت. درواقع بزرگترین خصیصه سعید نفیسی، ایراندوستی بود. زمانی که تاریخ ایران را غربیها مینوشتند و ایران را تحقیر و یونان را بزرگ میداشتند، نفیسی به این تاریخنویسان پاسخ میداد که یونانیها نظام اجتماعیشان، بردهداری بودهاست. حتی یکی از فلاسفه یونانی نیز برده بودهاست. گواه این مدعا این است که بناهای عظیم کشور یونان با استفاده از نیروی بردهها ساخته شدهاست. درحالی که ایرانیان نه تنها در دوره هخامنشی، برده نداشتند بلکه سازههای بزرگ مثل
تخت جمشید را، به گواه لوحهای موجود در زیرزمین این بنا، کارگرانی ساختهاند که بابت کارشان مزد دریافت میکردند.
درباره عظمت دانش و پیشرو بودن استاد نفیسی، خاطرهای نقل میکنم از سالهای آغازین دهه ۴۰؛ زمانی که من در انجمن ایران و فرانسه، زبان فرانسه میخواندم. این کلاسها از طرف دانشگاه سوربون برگزار میشد و هر کس این دورهها را تمام میکرد از سوربون مدرک تحصیلی میگرفت. در آنجا سخنرانیها باید ۲ زبانه ارائه میشد. نخستین کسی که در این انجمن به دو زبان فرانسه و فارسی سخنرانی کرد، استاد فقید سعید نفیسی بود. او درباره سرچشمههای تصوف و طریقت نقشبندی در اندیشه جامی با ارجاع به دیوان جامی، مفصل به زبان فرانسه سخنرانی کرد. بعد از او مرحوم دکتر معین درباره حافظ و سپس دکتر ذبیحالله صفا درباره تاریخ ایران در شاهنامه به زبان فرانسه صحبت کرد.
علیاشرف صادقی، عضو پیوسته:
نفیسی، نگاه بسیار جامعی به ادبیات داشت. او، پژوهشگری پرکار و با معلومات وسیع بود که وقتی قصد داشت درباره شاعری، چیزی بنویسد؛ تمامی منابع را بررسی میکرد. به همین دلیل یکی از آثار درخشان او در زمینه بررسی شعر فارسی، کتاب «تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی» است؛ خلاصهای از تاریخ شعر ایران.
او همچنین به ادبیات کشور فرانسه و شوروی مسلط بود. تنوع آثار ترجمهای او از ادبیات جهان و انتخاب آثار نویسندگان شاخص مانند پوشکین، بالزاک، تولستوی و هومر بهویژه ایلیاد و اودیسه، بیانگر علاقه زیاد او به ادبیات جهان است. نفیسی، دیوان عطار، انوری، فخرالدین عراقی، هلالی جغتایی و منتخب اشعار خواجو را نیز تصحیح کرد، اما معتقد بود آیندگان تصحیحهای بهتری از این کتابها ارائه خواهند کرد.
بهمن نامور مطلق رئیس انجمن علمی هنر و ادبیات تطبیقی:
ادبیات هیچ ملتی، بینیاز از ادبیات دیگر ملتها نیست و هرچه دادوستد ادبی بیشتر باشد، امکان توسعه آن نیز بیشتر میشود. یکی از مهم ترین شیوههای این نوع دادوستد، ترجمه است؛ زیرا امکان آشنایی با شاهکارهای بزرگ جهان که مجموعه ادبیات جهانی را شکل میدهند، فراهم میآورد و از ضرورتهای هر فرهنگی تلقی میشود. همچنین نقش مهم و ارزشمندی در توسعه پژوهشهای ادبیات تطبیقی دارد.
سعید نفیسی با ترجمه آثار متعدد، زمینههای شناخت نه فقط ادبیات غرب، بلکه انسان غربی را فراهم آورد؛ بهویژه با ترجمه دو اثر برجسته و شاهکار جهان غرب و یونان باستان، یعنی «ایلیاد» و «اودیسه» هومر، موجب آشنایی جامعه فارسیزبانان با این دو اثر شد. آشنایی با اسطورهها و روایتهای یونان باستان، علاوه بر غنیتر کردن ادبیات فارسی و هنر ایرانی، به توجه بیشتر ایرانیان به آثار کلاسیک خود، بهویژه «شاهنامه» و مقایسه آنها با آثار دیگر فرهنگها انجامید.
به بیان دیگر، ترجمه آثار توسط سعید نفیسی، علاوه بر اینکه اسطورهشناسی و ادبیات تطبیقی ما را فربه کرد، جایگاه ما را نیز در این دو مبحث نشان داد.
مریم حسینی، دبیر علمی همایش:
سعید نفیسی از اعضای فرهنگستان اول بود و جا داشت در موقعیتی مناسب از او تجلیل شود. نفیسی چنان عاشق ایران بود که میتوان او را «مرزبان فرهنگی ایران» دانست.
آثار وی، تنوع و شمول و جامعیت گستردهای دارند و بهویژه در حوزه کتابت متون خطی، تصحیح متون و پژوهش اصیل در مورد نسخه و نویسنده آن، ارزشمند هستند؛ تا حدی که میتوان گفت هیچکسی به اندازه سعید نفیسی روی آثار خط و زبان قدیمی کار نکرده است.
نفیسی در طول عمر خود، حداقل بیستودو نسخه خطی را به خط خود کتابت کرد و از متونی که نسخههای آن در زمانه وی کمیاب بود، نسخه دومی به قلم خویش نوشت و تمامی مشخصات نسخه اصلی را ذکر کرد.
در حال حاضر، صدوپنجاهوچهار اثر منتشر نشده از او وجود دارد. در حوزه داستاننویسی نیز، آثاری از او بهجا مانده که بهنوعی خاطرههای سیاسی و ادبی هستند. و بالاخره این که، سعید نفیسی پیشگام ادبیاتنگاری ایران است و این همایش، میتواند آغاز نفیسیپژوهشی در ایران باشد.
سام نفیسی، نوه استاد:
مایه مباهات من است که در شصتمین سال درگذشت پدربزرگم در نشستی با عنوان «سعید نفیسی، مرزبان رازی» همنشین شما هستم. مرزبان رازی، از نامهای مستعاری بود که سعید نفیسی در جوانی و در نوشتههای مطبوعاتیاش به کار میبرد؛ از جمله در یادداشتهایش به سال ۱۳۰۳ خورشیدی در روزنامه شفق سرخ. نمیدانم آقاجان، هنگام انتخاب این نام، تا چه اندازه به معنای نمادین آن میاندیشیدهاست؛ اما امروز، این ترکیب برای من معنای دیگری نیز دارد. مرزبان، نگاهبان مرز است؛ اما مرزهای فرهنگ، برخلاف مرزهای جغرافیا، با دیوار کشیدن و بستن راهها حفظ نمیشوند. فرهنگ را زمانی میتوان پاس داشت که آن را شناخت.
در فعالیتهای گوناگون سعید نفیسی میتوان رشتهای مشترک یافت: کوششی پیوسته برای دانستن و سهیم کردن دیگران در دانستهها؛ پویشی پیوسته برای آگاهی. از نظر او دانش، اگر در انحصار بماند و راهی به اندیشه و زندگی دیگران نیابد، بخش مهمی از ارزش خود را از دست میدهد.
سوسن اصیلی پژوهشگر اسناد و نسخههای خطی:
سعید نفیسی از جمله شخصیتهایی است که شناخت زندگی و فعالیتهای علمی و فرهنگی او، فقط از طریق مطالعه آثار منتشر شدهاش، امکانپذیر نیست. او در طول زندگی خود با طیف گستردهای از اهل علم و ادب در ارتباط بوده که بخشی از این ارتباطات در کتابها و مقالههای او بازتاب یافته، اما بخش مهم دیگری از آن را باید در اسناد و مکاتبات شخصی و اداری او جستجو کرد.
مجموعه اسناد سعید نفیسی که پس از درگذشت وی، از سوی خانوادهاش به کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران واگذار شده، منبع ارزشمندی برای مطالعه تاریخ فرهنگی، اجتماعی و علمی ایران معاصر بهشمار میرود و از این منظر، اهمیت ویژهای دارد.
این اسناد و کتابهای اهدا شده در چند دسته، طبقهبندی شدهاند؛ نخست، مجموعه اسناد اداری نفیسی در زمان خدمت او در وزارت فلاحت و تجارت و فوائد عامه. مجموعه دوم، اسناد و یادداشتهای او برای تدوین کتاب تاریخ پهلوی است که شیوه جمعآوری اطلاعات و روش تحقیق او را مشخص میکند و مجموعه سوم، شامل بیش از ۷۵۰ برگ نامه، یادداشت، اساسنامه، اطلاعیه، دعوتنامه و کارت ویزیت است.
فرشید سمائی عضو پژوهشکده مطالعات واژهگزینی:
فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی، آغاز دوره فرهنگنویسی نوین و دوزبانه است؛ عصری که هنوز از واژگانی شدن برابرنهادها به فارسی فاصله داشتیم و بسیاری از سَر مَدخلهای علمی با تعاریف دانشنامهای توصیف میشدند.
در این دوره، سعید نفیسی با دانش دوزبانه زبان مادری و زبان خارجی، زمینهای را که با علاقهای وافر از کودکی در دفترچههای یادداشت کودکانه مدرسه آغاز کرده بود، با اشتیاق به دو میراث ادبی زبان فارسی و ادبیات غنی زبان فرانسوی ادامه داد.
این فرهنگ به لحاظ تاریخی، سندی برای ثبت برخی از ویژگیهای زبان فارسی در مواجهه با زبانهای اروپایی و آغازگر گذار به عصر فارسیگرایی تلقی میشود.
الوند بهاری، پژوهشگر:
نوشتههای نفیسی در زمینه ادبیات فارسی، عمدتا درباره شاعران و نثرنویسان سدههای پیشین و تحقیق در زندگی و زمانه آنان است، ولی این همه مایه بیاعتنایی او به سرودهها و نوشتههای همروزگارانش نبودهاست. کوششهای سعید نفیسی برای ثبت و ضبط اشعار معاصرانش چشمگیر است؛ از جمله این که از سرودههای «حیدرعلی کمالی» نسخهبرداری کرده تا آنها را از نابود شدن یا انتشار به اسم دیگران حفظ کند.
او همچنین در شرح حال معاصران و ثبت تصویری زنده و پُر از جزئیات از ظاهر، چهره، قامت و لباس پوشیدن آنان، منبع بسیار خوب (و در مواردی یگانه منبع موجود) برای تحقیق درباره این بزرگان است.
نفیسی، به نادیده گرفتن شعر و نثر معاصران در کتابهای درسی مدارس و دانشگاهها معترض بود و یکی از مهمترین دلایل این کار را گونهای از حسد به معاصران میدانست و معتقد بود باید در کتابهای دبستانی و دبیرستانی لااقل یکسوم یا یکچهارم متون فارسی را از نویسندگان و سرایندگان یکصد سال گذشته اختیار کرد.
فرهاد طاهری پژوهشگر گروه پژوهشهای ادبی :
برنامه رادیویی «در مکتب استاد» یکی از مشهورترین و اثرگذارترین برنامههای فرهنگی و آموزشی رادیو ایران در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی بود که با حضور استاد سعید نفیسی پخش میشد. این برنامه، آموزههایی درباره درستنویسی، درستگویی و درستفهمی، آداب معاشرت، تاریخ شهرها و... داشت. از دیگر فعالیتهای سعید نفیسی، آموزش اصول و نگارش فارسی بود که تا پیشاز او و انتشار کتابی در این زمینه، پرداختن به این موضوع چندان رایج نبود.
سعید نفیسی در تشخیص درست و غلط، شش معیار داشت: پایبندی به سنت زبان یا متون کهن ادب فارسی و ضبط فرهنگهای عربی و فارسی، پرهیز از شکستهنویسی و عامیانهنویسی، پرهیز از فارسیگرایی افراطی، توجه به عادات مردم و رواج یافتن لغت، در نظر گرفتن شیوه بهکار بردن آن لغت در زبان مردم پایتخت و دوری از بهکار بردن تعابیر ترجمهای در فکر، نحو و ساختار . امروزه شاید نتوان این تجویزها را بهکار بست، اما در دوران خودش، در استفاده از واژهها اثرگذار بودهاست.
مرتضی هاشمیپور پژوهشگر گروه پژوهشهای ادبی:
کسی که عمری در میان کتابها، نسخههای خطی و میان کتابفروشها بوده، وسوسه شد که تاریخ ادبیات هم بنویسد. تاریخ ادبیاتنویسی سعید نفیسی، طوری که از پیشگفتار و دیباچه کتاب خودش برمیآید، از ۱۳۱۱ شمسی شروع شد. لازم به یادآوری است که نوشتن تاریخ ادبیات از دل ناسیونالیسم برمیآید و علاقه و تمایل نویسندگان و پژوهشگران ما برای نوشتن تاریخ ادبیات از دوره رضاشاه بهطور خاص افزایش یافتهاست. در آن زمان، علاوه بر سعید نفیسی، سه نفر دیگر یعنی فاطمه سیاح، لطفعلی صورتگر و عباس اقبال نیز تاریخ ادبیات نوشتند.
سعید نفیسی در کتاب «تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی»، کار جالبی کردهاست؛ از آنجایی که عمری را با نسخههای خطی و کتابها گذرانده و از سوی دیگر به نسخههای خطی اشراف دارد؛ بنابراین کتاب او پر از نام افراد و کتابهاست، که البته گاهی در نسبها اشتباه میکند، اما چیزی که در این اهمیت دارد، قصد و نیت نفیسی است برای آنکه نام هیچ شخصی یا کتابی را از قلم نیندازد تا بعداً دانشجویان و پژوهشگران پیگیر آن سرنخها باشند و کار را ادامه دهند و نواقص را رفع کنند.