محمد محمودهاشمی
۳۰ آبان ۱۲۸۸ نمایندگان مجلس دوم مشروطه در جلسه رسمی مجلس، به پاس قدردانی از ستارخان و باقرخان سپاسنامه ای را تصویب کردند و به ستارخان لقب «سردار ملی» و به باقرخان لقب« سالارملی» دادند.این لقب ها به خاطر جانبازی این دو سردار در دوره استبداد صغیر بود.
آغاز استبداد صغیر
محمدعلی شاه که از منفجر شدن بمب زیر کالسکهاش جان سالم به در برد به توصیه معلم روسیاش شاپشال تصمیم نهایی را گرفت. شاه بر آن شد تا بساط مجلس اول را برچیند و ایران را به عصر استبداد سلطنتی بازگرداند. کلنل لیاخوف و سایر افسران روس، قوای قزاق را از باغشاه به بهارستان بردند و طی زد و خوردی مختصر با اندک مشروطهخواهان از جان گذشته، مجلس را به توپ بستند و مشروطهخواهان را در تهران به خاک و خون کشیدند. بهبهانی و طباطبایی کتک خورده و زخمی تبعید شدند و باغشاه محل کشتار، حبس و زجر مشروطهخواهانی شد که مورد غضب شاه قرار گرفته بودند.
مستبدان سیمهای تلگراف را قطع کردند تا خبر خشونت قزاقهای محمدعلی شاه به گوش مردم سایر نقاط ایران و جهان نرسد. اما خبر چنان بزرگ بود که هم ایران و هم جهان آن روزگار را تکان داد. مشروطهخواهان شهرهای بزرگ ایران با شنیدن اقدامات شاه برای تعطیلی مشروطه حیرت زده شدند. تنها تبریز بود که راهی متفاوت را در پیش گرفت.
برخاستن تبریزیان
تبریزیان که سالها تجربه حکومت ستمگرانه محمدعلی میرزا را در دوره ولیعهدیاش در تبریز به یاد داشتند، میدانستند که این در باغ سبز نشان دادن ابتدایی او به مشروطه خواهان، آن هم در هنگامی که مظفرالدین شاه در بستر مرگ افتاده بود و سایر شاهزادگان اسبشان را برای رسیدن به سلطنت زین کرده بودند، فقط محکمکاری و دوراندیشی ولیعهدی است که در آخرین لحظات زندگی پدر تاجدارش، مشروطهخواهان را با رقیبانش متحد نکند و خیال رجال استبدادستیز را از مخالفت احتمالی آیندهاش با مجلس راحت کند.
از همین روی بود که هم انجمن ایالتی تبریز و هم نمایندگان این شهر در مجلس، از روز اول سلطنت محمدعلی شاه، خود را برای روز واقعه آماده کرده بودند. انجمن ایالتی به رهبری مرکز غیبی تبریز و کربلایی علی موسیو علم طغیان را علیه استبداد صغیر برافراشتند. در این بین، ستارخان و مجاهدان محله امیر خیز، در کنار باقر خان و مجاهدان محله خیابان جانفشانی بینظیری از خود نشان دادند.
نه تنها قوای حکومتی، بلکه خوانین آذربایجانی؛ چون شجاع نظام مرندی، صمدخان مراغهای و رحیم خان شاهسون، به اشاره شاه، با خدم و حشمشان بر سر مجاهدان تبریز ریختند. اما ستارخان امیرخیزی بیباکتر از آن بود که از زیادی تعداد دشمن اندیشهای به خود راه دهد. او میگفت که تجربه به من آموخته که در نبرد از آنهایی که تعداد کمتری دارند، عده کمتری نسبت به آنهایی که تعداد بیشتری هستند کشته خواهند شد.
او مرگ را به بازی گرفت تا به قول خودش همه جا را به زیر بیرق حضرت عباس ببرد و به فرمان علمای نجف در برابر دژخویی سپاه استبداد بایستد. در این راه باقرخان هم همراه و یاورش بود. سپاه دشمن یکی پس از دیگری مغلوب شدند و کار به لشکرکشی از پایتخت و محاصره تبریز رسید. تبریزیان بیباک و ایثارگر در برابر جنگ و محاصره مستبدین ایستادند.
در سختترین روزها یک روحانی بود که مسجد خود را سنگر اصلی حمایت از ستارخان کرد. او شیخ علی اصغر لیلاوایی، امام جماعت مسجد صمصام خان، بود:
«مسجد صمصامخان از روز نخست یکی از کانونهای جوش و خروش بود و همیشه جنبش آزادیخواهی از آن کانون نیرو میگرفت و در چنین هنگامی که رشته از هم پاشیده و ترس بر دلها چیره شده بود و مردم نمیدانستند چه بکنند و به کجا بروند، حاج شیخ علی اصغر پافشاری نموده آن کانون را برای گرد آمدن مردم نگه داشت و خود نگذاشت جوش و خروش به یکبار از بن برافتد و مردم به یکبار نومید گردند. در این کار میرکریم بزاز همپای او بود و دو تن دست به هم داده هر روز دستهای را در آن مسجد گرد آورده با گفتارهای پرآتش دلهای آنان را گرم نگه داشتند و این کار از یک سوی مایه دلگرمی برای ستارخان و یاران او بود و از سوی دیگر مردم را دوباره بر سر کار آورد.»۱
تبریز را دلاوری ستارخان و باقرخان و سخن گرم شیخ علیاصغر، به عنوان آخرین سنگر، در برابر استبداد محمدعلیشاه نگه داشت. این ایستادگی تبریزیان، مشروطهخواهان رشت و محمدولی خان تنکابنی را از شمال ایران و ایل بختیاری را به رهبری سرداراسعد و صمصامالسلطنه از اصفهان به حرکت واداشت.
روسها در تبریز
وقتی محاصره تبریز با مقاومت مردم و مجاهدان تبریز شکست، روسهای تزاری که از این رخداد به ویژه حضور مجاهدان قفقازی در میان تبریزیان به شدت خشمگین بودند، به بهانه حفظ راه تجاری ایران و روسیه و حمایت از اتباع خود در آذربایجان، به خاک ایران وارد شدند و در کنار تبریز اردو زدند. مجاهدان تبریز که میدانستند روسها در پی بهانهای برای تاختن به تبریز و از میان برداشتن مشروطهخواهان هستند، راه مماشات با اشغالگران را در پیش گرفتند تا بنگرند که مشروطهخواهان عاقبت با محمدعلیشاه چه خواهند کرد.
روسها اما خود را به شهر انداختند و به بهانه اصابت تیری نامعلوم به دست سربازی روس، رو به مردم تیراندازی بی هدف کردند که در پی آن یک نفر جان باخت. همچنین روسها در پی مجاهدان مشروطهخواهانی افتادند که اصالتا متعلق به ماورای رود ارس بودند. به هر کدام از آنها که دست مییافتند، بیدرنگ آنها را به بهانه آنکه تبعه دولت روس هستند، دستگیر میکردند و از میان برمیداشتند. به همین سبب این عده از مجاهدان قفقازی پنهان شدند.
به تدریج، روسها در پی ستارخان و باقرخان هم افتادند اما به ملاحظه آنکه شاید زمانش فرانرسیده در دستگیری آنها تعلل کردند. در این بین، روزی شیخ علیاصغر لیلاوایی در حال گذر از مقابل پایگاه روسها بود که آنها راه را بر او بستند و به این بهانه که شیخ علیاصغر زادگاهش در قفقاز است، او را دستگیر کردند و پس از آن دیگر کسی او را ندید. بنا بر آنچه بعدها مشخص شد او را به آن سوی ارس بردند و به شهادت رساندند.
این اتفاق سبب شد، که با اصرار زیاد مردم تبریز، ستارخان و باقرخان به سفارت عثمانی پناه ببرند و در آنجا تحصن کنند. اما روسها سماجت زیادی در کشتن ستارخان و باقرخان داشتند و از طریق سفارت خود در عثمانی خواستند تا این دو تن را از کنسولگری این کشور در تبریز بیرون کند، اما دولت عثمانی از پذیرش خواست روسها سر باز زد.
سپاسنامه مجلس برای ستارخان و باقرخان
در همین زمان بود که بختیاریها به همراه مجاهدان شمال به پایتخت یورش بردند و با فتح تهران و پناه بردن محمدعلی شاه به سفارت روسیه به استبداد صغیر پایان دادند. در پی پیروزی مشروطهخواهان، ستارخان و باقرخان دوباره فعالیت خود را در تبریز شروع کردند و تهدید روسها به طور موقت برداشته شد.
در تهران، احمدشاه خردسال به سلطنت رسید و مشروطهخواهان انتخابات مجلس را به سرعت برگزار کردند. در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ با حضور نمایندگان تهران و تبریز نخستین جلسه مجلس دوم شروع شد. در روزهای نخستین تشکیل مجلس دوم، به سرعت اعتبارنامه نمایندگان به تصویب رسید و نخستین جلسه رسمی مجلس دوم در تاریخ ۳۰ آبان ۱۲۸۸ برگزار شد.
این جلسه به تقدیر از پاکبازی ، ایثار و شجاعت تمام جانباختگان و مجاهدان راه مشروطه اختصاص داشت. این زمان، مقارن با روزهایی بود که هنوز روسهای تزاری یا عوامل آنها در آذربایجان برای ستارخان و باقرخان و سایر مشروطهخواهان آذربایجان دردسر به وجود میآوردند و تهدیدی بالقوه بودند.
پس از نطقهای مفصل سید حسن تقیزاده و سیدنصرالله تقوی در صحن مجلس در تقدیر از شهدای دوره استبداد صغیر، وثوقالدوله شرح مفصلی را از خدمات ستارخان و باقرخان قرائت کرد. او در بخشی از سخنانش گفت: « من در تاریخ جهان مانند این سرگذشت شگفتانگیز را کمتر دیدهام که سختیها و آسیبها تا به آن اندازه بر گروهی روآور گردند و سررشتهداران کشور به دشمنی ایشان برخاسته همگی نیروهای کشور را گرد آورده بر سر ایشان فرستند و به این بس نکرده از دزدان و تاراجگران و حرامیان نیز یاری خواهند. در این اندازه هم نایستاده راه روزی را به روی ایشان بسته دارند و با این همه سختیها آن گروه از پا ننشسته، دست از کوشش برندارند تا هنگامی که به آرزوی خود برسند.»۲
او سپس سپاسنامهای را برای ارج نهادن به فداکاری ستارخان و باقرخان به مجلس ارائه کرد که به تصویب رسید متن این سپاسنامه به شرح ذیل بود:
« سپاسنامه
مجلس شورای ملی جانبازیها و فداکاریهای جنابان ستارخان سردار ملی و باقرخان سالار ملی و سایر غیرتمندان تبریز را نخستین علت آزادی و خلاصی ملت ایران از قید اسارت و رقیت ارباب ظلم و عدوان میداند و از مصائب و شدایدی که آن فرزندان غیور وطن و سایر اهالی غیرتمندان آذربایجان برای سعادت ابدی و نیکنامی ایران تحمل کردهاند تشکرات صمیمی عموم ملت ایران را تقدیم مینماید.»۳
در همین روزها مخبرالسلطنه که همزمان با دوره استبداد صغیر در برابر دژخویی محمدعلی شاه تسلیم نشد و از ایران رفت، به خواست مشروطهخواهان، به حکومت آذربایجان برگزیده شد. مخبرالسلطنه پس از آنکه به تبریز رسید، خواهان آن شد که تنها نیروهای حکومتی وظیفه برقراری امنیت شهر و آذربایجان را بر عهده داشته باشند. چندی نگذشت که والی آذربایجان از وجود مجاهدان مشروطه به رهبری ستارخان و باقرخان در تبریز گلهمند شد. همچنین دولت روسیه تزاری هم به مشروطهخواهان تهران فشار میآورد تا دو رهبر مشروطه خواه تبریز و نیروهایشان را از آذربایجان دور کنند.
فشارها تا حدی بالا رفت که در نهایت به درخواست آخوند خراسانی، مرجع بزرگ شیعیان، مجاهدان تبریز به همراه ستارخان و باقرخان راهی تهران شدند و مورد استقبالی باشکوه در تهران قرار گرفتند. آنها در پارک اتابک تهران اقامت کردند.
پایان تلخ
چندی بعد در پی اختلاف میانهروها با تندروهای مشروطه حوادث تلخی رخ داد و به شهادت سید عبدالله بهبهانی انجامید. دولت به این نتیجه رسید که تمام مجاهدان مشروطه را در تهران خلع سلاح کند .این امر باعث نارضایتی مجاهدان تبریز شد که هنوز در هیچ یک از سازمانهای نظامی و انتظامی مشغول به کار نشده بودند و باید اسلحه خود را هم تحویل دولت میدادند. این نارضایتی و اختلاف به درگیری و در نهایت جنگ در پارک اتابک و مجروحیت ستارخان انجامید. با زخمی شدن ستارخان جنگ متوقف شد. سردارملی در بستر افتاد و باقرخان سالارملی هم تا مدتی به صورت محترمانه در خانهای در تهران تحت نظر قرار گرفت.
متأسفانه، آنچه در نهایت برای این دو سردار مردمی ایران رقم خورد، درخور جانبازیهای آنها برای اعتلای ایران نبود. این دو سردار بزرگ با اینکه در قضیه پارک اتابک دچار بلا و گرفتاری شدند، اما تا زمانی که زنده بودند آنچه در توان داشتند، انجام دادند تا ایران سربلند باشد و عدالت و آزادی در سایه حاکمیت قوانین مصوب مجلس برقرار بماند.
وقتی محمدعلی میرزای مخلوع با حمایت تزار روس از مرزهای شمال شرق به ایران حمله کرد تا دوباره سلطنت استبدادی را در مملکت برقرار کند و برادرش سالارالدوله هم با همکاری تعدادی از قبایل، در غرب ایران به حمایت از استبداد با دولت مرکزی به ستیز برخاست، ستارخان با تنی رنجور به مجلس رفت و اعلام کرد که حاضر است با همین حالت بیماری به نبرد با مستبدان برود. چند سال بعد، در ۲۵ آبان ۱۲۹۳ ، ستارخان در تهران در اثر بیماری ناشی از جراحت پارک اتابک درگذشت.
باقرخان هم چندی بعد همزمان با شعلهور شدن آتش جنگ جهانی اول و ورود روس و انگلیس به خاک ایران، به همراه تعدادی دیگر از آزادیخواهان مملکت برای جنگ با دشمن وارد عمل شد و برای فراهم کردن اسلحه جهت نبرد با روس و انگلیس، با مقداری پول راهی عثمانی شد. در بین راه، باقرخان در محلی اقامت گزید. در نیمههای شب آبان ۱۲۹۵، عدهای به طمع داراییاش، ناجوانمردانه او را در خواب سربریدند و به شهادت رساندند.
پانویس
۱ - احمد کسروی، تاریخ هجده ساله آذربایجان، ج ۱، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۰، ص ۴۲
۲ – همان، ص ۷۷
۳ - همان