پیشینه مدایح و مراثی امام رضا (ع) در شعر کودک و نوجوان به سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و ظهور نسلی از شاعران جوان و دین باور بر می گردد و نخستین آثاری که در این باره خلق شده است، بیشتر حول محور زیارت و توصیف های کلی درباره­ شخصیت مقدس و مهربان امام رضا  می گردد...

چون که با کودک سروکارت فتاد     
پس زبان کودکی باید گشاد
«مولانا»
شعر کودک و نوجوان ایران شاخه ای از درخت تنومند ادبیات غنی و پربار فارسی است که به مرور زمان قابلیت ها و ارزش های خود را بیشتر آشکار کرده و در روندی رو به رشد، در جست وجوی فضاهای تازه و افق های گسترده تری است. در قرون اخیر اهمیت شعر کودک و نوجوان، روز به روز بیشتر مورد توجه کارشناسان فرهنگی و تربیتی قرار گرفته است و لزوم بهره گیری از آن به عنوان وسیله ای بسیار مهم، جذاب و موثر مورد تاکید فراوان واقع شده است. 
از آنجا که نسل کودک و نوجوان، امید فردا و آینده سازان جامعه به شمار می آیند، ضرورت آموزش و تربیت آنان براساس فرهنگ پویا و انتقال مفاهیم ارزشمند ملی و اسلامی، بیش از هر زمان دیگری احساس می شود.در حال حاضر کتاب ها و مقالات ارزنده بسیاری پیرامون جایگاه و اهمیت ادبیات کودکان و نوجوانان، در سطح جهان به رشته تحریر درآمده، چاپ و منتشر شده است که بیانگر نقش مهم و سرنوشت ساز این گونه  ادبی است.

طلیعه شعر کودک و نوجوان آیینی در ادبیات فارسی 
طلیعه شعر آیینی در ادبیات فارسی اگرچه به قرون سوم و چهارم باز می گردد، اما در زمینه ادبیات کودک و نوجوان و به تبع آن شعر خردسالان، جای دریغ دارد که گفته شود این موضوع در طول قرون و اعصار، چندان مورد توجه شاعران و ادبا قرار نگرفته است. هر چند که برخی معتقدند نمونه های «شعر تعلیمی» در ادبیات فارسی، نشانگر توجه شاعران گرانسنگ ادب پارسی به کودکان و نوجوانان در گذشته بوده است. همچنین در این خصوص با حجمی از اشعاری روبرو هستیم که سراینده  آن مشخص نیست و برخی از این اشعار مربوط به نواحی مختلفی از کشور می شود که با توجه به عنصر زبان و لهجه، و نیز دیگر ویژگی های منطقه ای، این آثار غالباً در گروه آثار مربوط به فرهنگ عامه (فولکوریک) طبقه بندی می شوند.
با عنایت به تعاریف و خصوصیات مورد انتظار از شعر کودک و نوجوان، شعر آیینی در این عرصه از عمر چندان طولانی برخوردار نیست. به علاوه پراکندگی آثار سروده شده در این زمینه و کمبود پژوهش های علمی در این خصوص موجب شده است تا سخن گفتن و نیز برآورد دقیقی از توانمندهای موجود در این عرصه با دشواری همراه باشد. 
شادروان «حسین حداد» در کتاب «نان و پروانه» که پژوهشی ارزنده درباره  ۷۰ سال شعر آیینی کودک و نوجوان ایران است و دوره  زمانی ۱۳۰۶ تا ۱۳۷۶ را در برمی گیرد، کوشیده است تا با مراجعه به قدیمی ترین منابع مکتوب موجود و قابل دسترس، امکان مطالعه و ارزیابی نسبتاً روشنی را از پیشینه  شعر کودک و نوجوان آیینی فراهم آورد. به استناد این تحقیق، نخستین شعر آیینی ثبت شده برای کودکان، شعری با عنوان «خدا» از زنده یاد «پروین دولت  آبادی» است که در سال ۱۳۴۶ سروده است و پس از این شعر، در مرتبه  بعد، از شعری با عنوان «دعای سال» سروده  «محمود کیانوش» شاعر نامدار کودک و نوجوان یاد شده است، که تاریخ سرایش این شعر نیز سال ۱۳۴۹ بوده است.
 بنابراین، براساس این پژوهش می توان نتیجه گرفت که شعر آیینی کودک و نوجوان که منطبق با معیارها و تعاریف امروزی باشد، دارای قدمتی قریب به پنجاه سال است که شعرهای آغازین آن عموماً دارای مضامین توحیدی بوده است. 

سیمای امام رضا در شعر کودک و نوجوان
پیشینه مدایح و مراثی امام رضا (ع) در شعر کودک و نوجوان به سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و ظهور نسلی از شاعران جوان و دین باور بر می گردد و نخستین آثاری که در این باره خلق شده است، بیشتر حول محور زیارت و توصیف های کلی درباره  شخصیت مقدس و مهربان امام رضا  می گردد.  با بررسی تمامی سروده هایی که تاکنون درباره  حضرت ثامن الائمه توسط شاعران کودک و نوجوان سروده شده است، مضمون این آثار را می توان به چند دسته تقسیم کرد که عبارتند از: 
۱- مولودیه ها 
۲- زیارت حرم (طلبیده شدن و سفر به مشهد مقدس) 
۳- توصیف گنبد و گلدسته های زرین و جلوه های هنر معماری آستان رضوی 
۴- بیان رأفت و فضایل امام رضا (ع) 
۵- توسل به امام رضا (ع) و اجابت حاجات زوار و دوستداران آن حضرت
۶- نقل روایت ضامن آهو به صورت منظوم 
۷- کبوتران صحن و سرای رضوی 
۸- اشعاری که درباره یکی از نزدیکان امام رضا  سروده شده و از آن حضرت نیز نام برده شده است. 
۹- اشعار تعلیمی درباره آموزش نام و مرتبه ی خاندان پاک وحی 
۱۰- معجزات و شفای بیماران 
۱۱- مرثیه ها درخصوص شهادت مظلومانه آن حضرت 
۱۲- شعرهایی که درباره  استان خراسان سروده شده و در آن به حضور امام اشاره شده است. 
۱۳- سفر طولانی امام رضا به خراسان و دوری ایشان از زادگاه و خانواده (امام غریب). 
۱۴- سوغات متبرک مشهد مقدس 
۱۵- ابراز عشق و علاقه خود یا بیان ارادت دیگران به محضر امام (ع) 
۱۶- خدام حرم مطهر 
۱۷- دعا و نیایش 

نقد شعر کودک و نوجوان رضوی
نقد ادبی( Critique )  به مفهوم بیان محاسن و نقایص سخن است و حضور در چنین ساحت مقدسی، نیازمند احاطه  علمی، اشراف ادبی، و در نظر گرفتن بسیاری از ضرورت ها، اصول و آدابی است که نادیده انگاشتن هر یک می تواند مسأله آفرین باشد و چه بسا منتقدی که دانسته یا نادانسته، در مسیری وارونه، عمری را تباه کرده و از تراوش قلمش نه تنها سودی عاید جامعه نشده، بلکه خساراتی نیز به بار آورده است. 
در تاریخ ادبیات جهان، شخصیت هایی وجود داشته اند که اگرچه در خلق آثار ادبی نیز توانا بوده-اند، اما آنچه که سبب ماندگاری نام آنان شده است، شأن آنها به عنوان یک منتقد آگاه، هوشمند و منصف است که به عنوان مثال می توان از «دیمتری گریگورویچ» ادیب و منتقد نامدار روس نام برد که در کشف شخصیت های ادبی عصر خویش همانند «فئودور استایفسکی» و «آنتوان چخوف» نقش غیرقابل انکاری داشت و توانست در جریان سازی، تشویق و ایجاد انگیزه، و همچنین ارتقاء سطح ادبی آثار زمانه  خود تأثیر مطلوبی برجا بگذارد.  نقد و منتقد آگاه در تمامی جهان نقش کیمیا را دارد. از اینرو انگلیسی ها مثلی دارند که می گوید: «تاکنون از هیچ منتقدی مجسمه ای ساخته نشده است!» 
این سخن بیانگر آن است که منتقد خوب به راستی کمیاب است و با مطالعه  تاریخ ادبیات در می یابیم که چه بسیار منتقدانی وجود داشته اند که دارای درک و فهم کافی نبوده اند و آثارشان جز تحلیل های نادرست و ناروایی که موجب آزار نوابغ ادبی جهان شده، بهره  چندانی در پی نداشته است.  بدترین و مخرب ترین گونه ی نقدها، نقدهای یکسویه و بیمارگونه است که غالباً از ضوابط علمی و آکادمیک برخوردار نمی باشد و به لحاظ نیاز نشریات به جلب توجه عامه و درنتیجه افزایش تیراژ، این تیپ از نقدها به نقدهای ژورنالیستی معروف است. البته در نشریات نقدهای بسیار عالمانه و سودمندی نیز به چاپ می رسد اما این نکته را هیچگاه نباید از خاطر دور داشت که هر نوشته ای الزاماً بیانگر حقایق و واقعیت ها ممکن است نباشد. 
در روزگار ما کم نیستند اشخاصی که به نیت خودنمایی، شهرت  طلبی، عناد و غرض ورزی، کم سوادی، نیاز مالی، و صدها  جور علل و انگیزه های ناصواب دست به قلم می برند و پیرامون شخصیتها، آثار و جریانهای ادبی قلمفرسایی های جنون آمیزی می کنند. گاه آرمانگرایی های دیوانه وار بدون واقعگرایی، سبب پدید آمدن نقدهایی می شود که به جهت افراط، نه تنها گره گشا و حرکت آفرین نیست، بلکه خود گرهی می شود که به فقر حرکت دامن می زند و مولودی جز استیصال، دلزدگی و ایستایی پدید نمی آورد.  برخی از نقدها آن قدر سیاه، یکطرفه، بی روزن و حتی بی ادبانه است که شکی باقی نمی گذارد که نویسنده آن از حداقل فهم آداب نقد عاجز است. به قول حافظ: 
صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گفت 
ناز کم کن که در این باغ بسی چون تو شگفت 
گل بخندید که از راست نرنجیم ولی 
هیچ عاشق، سخن سخت به معشوق نگفت
با توجه به جمیع جوانب، چنین به نظر می رسد که اگر قرار است شعر کودک و نوجوان رضوی مورد نقد قرار گیرد، چنین نقدی می بایست مشفقانه و خیر خواهانه باشد و از آن بوی یأس و کلی گویی های فضل فروشانه استشمام نشود. شعر کودک و نوجوان رضوی، نهالی است که چندان دیرپا نیست و نباید به اسم هرس تمام شاخ و برگ های آن را چید.
 به عبارت دیگر، شعر کودک و نوجوان رضوی برای رشد و نمو در این مرحله هنوز نیاز به مراقبت و نگهداری دارد و نباید به اسم نقد، فضا و شرایطی را پدید آورد که هیچکس جرأت نزدیک شدن به این وادی و طبع آزمایی یا ابراز ارادت در این قالب را در خود احساس نکند و یا از ارایه ی آثار خود ابایی پیدا کند. 
بی گمان، خلق اثر همیشه از نقد کردن دشوارتر است، و نقدهای به اصطلاح کارشناسانه با ژست های روشنفکر مآبانه، خصوصاً علیه آثار آیینی در جامعه ما سابقه دار است. «آندره موروا» منتقد نامدار فرانسوی معتقد است که: «برای نقد کردن می بایست از چاقوهای ظریف جراحی استفاده کرد.» از اینرو می بایست مراقب نقدهای ساطوری و تبری ساقه خردکن باشیم که گاه با الفاظ شیک و آراسته شعریت این آثار را زیر سوال می برند. 
متاسفانه گاه برخی از شاعران کودک و نوجوان نیز آنچنان که گویی این قلمرو ملک آبا و اجدادی آنان است و ورود دیگران به این پهنه ممنوع می باشد، به آثار دیگران با عصبیت نگریسته و چنان به طریق ناصواب می تازند که فراموش می کنند چنین نقدهایی به صلاح دنیا و آخرت آنان نیست. 
جان کلام آن که اگرچه می بایست از نقدهای علمی و موشکافانه در این زمینه استقبال کرد، اما لحن و شیوه بیان و درک ضرورت  های موجود را نباید از یاد برد و باید فضایی مهیا کرد تا شاعران با آرامش بتوانند به تجربه اندوزی و آفرینش بپردازند. 
منتقدان شعرهای آیینی را از آن جهت که یا بنا به سفارش دیگران به شاعر و یا حتی سفارش خود شاعران به خود در ایام مناسبت  های مذهبی سروده می شود، ضعف بزرگ و عمده  این آثار بر می شمارند. به عبارت دیگر، آنها قایل به این نکته هستند که شعر خوب شعری است که می بایست عنصر «جوشش» آن از عنصر «کوشش» آن کمتر نباشد و الهام شاعرانه در سرتاسر آن هویدا باشد. 
در این میان، ظهور شاعرانی که به «شاعران جشنواره ای» معروف هستند و غالباً با رصد فراخوان ها به دنبال حضور در جشنواره ها و کسب رتبه و مقام و جایزه می باشند، معضل دیگری است که گریبانگیر شعر آیینی کودک و نوجوان شده است. 
سرودن شعر آیینی، نیازمند اخلاص و ارادتی ناب و عاشقانه است که همین عامل نقش بسزایی در باورپذیری و دلپذیر شدن اثر دارد. چه، کسی که به دنبال متاع دیگری است، نمی تواند به این مرحله عالی راه یافته و اثرش در ذهن ها و دل ها بنشیند و بر روی لب ها زمزمه شود.
تقلیدهای صرف، نگاه موازی، و کپی کاری از دیگر آفت های عرصه  شعر آیینی کودک و نوجوان است. چنان که با مروری بر آثار سروده شده در این باره، این شباهت ها کاملاً آشکار است. آن چنان که گویی تمام این سروده ها متعلق به یک یا چند شاعر است. 
البته ظهور شاعران خلاق و نواندیش موهبتی است که نمی  توان هر دقیقه، توقع پیدایش آن را داشت. چنان که در سراسر تاریخ ادبیات، از بین انبوه شاعران، تنها عده ی معدودی توانسته  اند به  قله  رفیع مانایی و نوآوری راه یابند.
مطالعه  گسترده در تاریخ صدر اسلام و سیره  خاندان پاک وحی(ع)، یکی از عوامل مهمی است که موجب می شود سطح اندیشه در شعر غنی تر شده و افق های تازه ای در برابر شاعر گشوده شود. مطالعه  گفتار و سیره ی امام رضا (ع) قطعاً می تواند برای شاعری که دل در گرو مهر آن حضرت دارد، بسیار الهام بخش و مضمون آفرین باشد. 

رویداد بزرگ شعر رضوی
ظهور نسل شاعران دین باور در عرصه  شعر کودک و نوجوان، بی تردید رویدادی بزرگ و ارزنده در ادبیات فارسی است که به عنوان سر آمدن ادبیات مقدس چنین موج عظیم و مبارکی دور از انتظار نبوده است.  مدح و منقبت حضرت ثامن الحجج امام علی  بن موسی الرضا (ع) در شعر کودک و نوجوان جلوه ای از کرامات آن حضرت است که پس از گذشت قرن ها، همانند همیشه سخن سرایان به شیوه ها و قالب های گوناگونی کوشیده  اند تا نسبت به ساحت مقدس آن حضرت، عشق و ارادت بی پایان خویش را به اندازه بضاعت شان ابراز نمایند. 
رویکرد چشمگیر شاعران نسبت به آفرینش آثار ادبی جهت خردسالان، کودکان و نوجوانان، درک ضرورت های زمانه و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و اعتقادی رو به رشد عصر حاضر است، و در چنین برهه ای از زمان زبان شیوا و سحرانگیز ادبیات بیش از هر روزگاری در خدمت اعتقادات و ارزشهای عالی قرار گرفته است. 
حضور تاریخی حضرت ثامن الائمه (ع) در سرزمین ایران و شهادت آن حضرت در این دیار، موجب احساس نزدیکی و دلبستگی خاصی بین ایرانیان و ایشان شده است که این احساس لطیف و دلپذیر را در آینه  شعر کودک و نوجوان می  توان به تماشا نشست. در طول بیش از سه دهه  اخیر، آثار ارزنده ای در مدح و مرثیه و همچنین بیان فضایل حضرت امام رضا (ع) در قالب شعر کودک و نوجوان سروده شده است که این روند همچنان به صورت رو به رشد ادامه یافته است، و با فراهم آمدن بستر مناسب و حمایت های هوشمندانه و هدفمند دستیابی به نتایج مطلوب  تر دور از ذهن نیست. 
شعر رضوی کودک و نوجوان دارای قابلیت ها و پتانسیل بالایی است که در صورت درک و جدی تر گرفته شدن می تواند نقش بسیار مؤثر و سازنده ای در آموزش مفاهیم مذهبی و همچنین تربیت صحیح نسل های آینده ایفا نماید.