حادثه ساقط کردن هواپیمای ایرباس جمهوری اسلامی ایران در تیرماه ۱۳۶۷، یکی از تلخ‌ترین و مهمترین رویدادهای دوران پایانی جنگ ایران و عراق بود که نه فقط باعث از دست رفتن جان ۲۹۱نفر از مسافران بی‌گناه شد، بلکه به عنوان هشداری آشکار از سوی آمریکا برای تحت فشار گذاشتن ایران به منظور پذیرش قطعنامه ۵۹۸تعبیر شد. این حادثه در بستر تنش‌های شدید سیاسی و نظامی بین ایران و آمریکا رخ داد که ریشه در تحولات پس از انقلاب اسلامی داشت .
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، رابطه ایران و آمریکا به سرعت تیره شد. آمریکایی‌ها که ایران را ستون اصلی منافع خود در منطقه می‌دیدند، با سقوط رژیم پهلوی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی، نه فقط  نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را از دست دادند بلکه با تسخیر سفارت آمریکا در تهران و شکست طرح‌های نظامیشان مانند عملیات طبس مواجه شدند. این تحولات باعث شد آمریکا سیاستی سختگیرانه در برابر ایران اتخاذ کند و با بهره‌گیری از اختلافات مرزی، رژیم بعث عراق را به حمله نظامی به ایران ترغیب سازد، اما پیروزی‌های ایران در جبهه‌های مختلف جنگ و به ویژه عملیات موفق والفجر ۸، موجب شد آمریکا سیاست پایان دادن به جنگ را به عنوان اولویت خود قرار دهد.
در این چارچوب، آمریکا با استقرار ناوگان بزرگ دریایی خود در خلیج فارس از اواخر تابستان ۱۳۶۶، قدرت نظامی خود را به رخ کشید. ناو جنگی وینسنس که یکی از پیشرفته‌ترین ناوهای مجهز به رادارهای مدرن و موشک‌های دوربرد بود، در مارس ۱۳۶۷به منطقه اعزام شد تا کنترل کامل تنگه هرمز و خلیج فارس را در دست گیرد. این ناو توانایی شناسایی و مقابله با انواع تهدیدهای هوایی، دریایی و زیردریایی را داشت و حضور آن نشان‌دهنده عزم جدی آمریکا برای مقابله با نفوذ رو به رشد ایران در منطقه بود.
در روز ۱۲تیر ۱۳۶۷، هواپیمای مسافربری ایرباس پرواز ۶۵۵جمهوری اسلامی ایران، از بندرعباس به مقصد دوبی پرواز کرد. این هواپیما با ۲۷۵مسافر و ۱۶خدمه در ارتفاع استاندارد ۱۲هزار پا به پرواز خود ادامه داد که ناو وینسنس با دو فروند موشک سطح به هوا به آن حمله کرد. این حمله در نزدیکی جزیره هنگام رخ داد و تمامی سرنشینان هواپیما، شامل ۶۶کودک، ۵۲زن و ۴۶تبعه خارجی، جان خود را از دست دادند .
واکنش‌ها، پیامدها و پایان جنگ
مقامات آمریکایی در ابتدا ادعا کردند که هواپیما از مسیر بین‌المللی خارج شده و با سرعت زیاد به سمت ناو جنگی حرکت می‌کرده است و در نتیجه آنها مجبور به شلیک شده‌اند. رئیس‌جمهوری وقت آمریکا- رونالد ریگان- این اقدام را دفاع از خود خواند و به فرمانده ناو، لقب قهرمانی داد  اما تحقیقات مستقل و شواهد موجود نشان دادند که هواپیما در مسیر قانونی و در حال صعود بوده و ناو جنگی آمریکا در عرض چند دقیقه نتوانسته به درستی نوع و مسیر هواپیما را شناسایی کند. لاشه هواپیما در زیر کریدور بین‌المللی و در منطقه‌ای مشخص یافت شد که این موضوع ادعای آمریکا را رد می‌کرد.
در واکنش به این فاجعه، ایران ضمن اعلام عزای عمومی، خواستار برخورد قانونی و خروج نیروهای آمریکایی از منطقه شد.  امام خمینی، این حادثه را بزرگترین جنایت جنگی دوران معاصر خواند و بر ضرورت مقابله با آمریکا تاکید کرد. ایشان همچنین این واقعه را زنگ خطری برای تمامی مسافرت‌های هوایی دانست و اعلام کرد که جنگ موجود، جنگ تمام کفر علیه تمام اسلام است و هرگونه تردید در آن خیانت به دین محسوب می‌شود. این بیانات امام باعث افزایش روحیه مقاومت مردم و حضور گسترده آنان در جبهه‌ها شد.
بازتاب این حادثه در سطح بین‌المللی هم بسیار گسترده و محکوم‌کننده بود. کشورهای متعددی از جمله شوروی، چین، هند و بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکای لاتین، این اقدام آمریکا را محکوم کردند. سازمان‌های بین‌المللی مانند صلیب سرخ و دبیرکل سازمان ملل هم خواستار تحقیقات فوری و پاسخگو بودن آمریکا شدند. با این حال، سازمان بین‌المللی هوانوردی (ایکائو) به جای رسیدگی به موضوع، فقط ابراز تأسف کرد و سقوط هواپیما را ناشی از اشتباه شناسایی از سوی ناو وینسنس دانست. ایران پس از این تصمیمات ناکافی، پرونده را به دیوان بین‌المللی لاهه کشاند و خواستار رسیدگی عادلانه شد. در نهایت آمریکا با پرداخت مبلغی به عنوان خسارت، بدون قبول مسئولیت رسمی، پرونده را مختومه کرد  اما این حادثه باعث شد که پایان جنگ و پذیرش قطعنامه ۵۹۸برای طرف‌های درگیر، از جمله آمریکا و عراق، جدی‌تر شود.
در سطح نظامی و سیاسی، این حادثه نشاندهنده عزم آمریکا برای جلوگیری از پیروزی کامل ایران در جنگ بود. حضور گسترده نیروهای آمریکایی در منطقه و برخورد قاطعانه با هرگونه تهدید، پیام   به تهران فرستاد که ادامه جنگ به زیان همه طرف‌ها، به ویژه آمریکا  ست .
همچنین استفاده صدام حسین از سلاح‌های شیمیایی و بمباران شهرها، شدت بحران را افزایش داد و شرایط را برای پذیرش آتش‌ بس فراهم کرد. در نهایت، ایران با توجه به تمامی این عوامل و با توصیه امام خمینی، قطعنامه ۵۹۸شورای امنیت سازمان ملل را پذیرفت و به اجرای آتش‌بس تن داد. این تصمیم تلخ اما ضروری، فصل جدیدی در تاریخ جنگ ایران و عراق رقم زد و زمینه‌ساز آغاز مذاکرات و روند صلح شد.
*ویکی امام خمینی