ترجمه بابک ارشادی

نهمین کنگره پان‌افریکن، از ۱۷ تا ۲۱ آذر، در لومه پایتخت توگو برگزار شد. در یکی از جلسات این کنگره، شرکت‌کنندگان درباره موضوعی گفتگو کردند که شاید کمتر مورد توجه عمومی قرار می‌گیرد، اما از دیدگاه نخبگان آفریقا آثار عمیقی در سده‌های اخیر بر جای گذاشته: بازنمایی قاره آفریقا در نقشه جهان. 
حاضران در این جلسه، در قالب کارزار بین‌المللی «نقشه را اصلاح کنید»، خواستار تصحیح این «برداشت بصری نادرست» شدند که به اعتقاد آن‌ها میراث تاریخی «نقشه‌نگاری اروپامحور» قرون گذشته است. 
کارزار «نقشه را اصلاح کنید» ادامه استفاده گسترده از سیستم نقشه‌نگاری مرکاتور را که در قرن شانزدهم توسط گراردوس مرکاتور، نقشه‌نگار هلندی، اختراع شد، مردود می‌داند. نقشه‌های مرکاتور همچنان در نظام آموزشی غالب کشورها، در نهادهای سیاسی و مرجع‌های پرکاربرد بین‌المللی نظیر نقشه گوگل مورد استفاده قرار می‌گیرند. 
این سیستم نقشه‌برداری که برای ناوبری دریایی طراحی شده بود، سطوح زمین را تحریف می‌کند: سرزمین‌های نزدیک خط استوا کوچکتر از آنچه واقعاً هستند به نظر می‌رسند، در حالی که مناطق واقع در عرض‌های جغرافیایی بالا (اروپا، آمریکای شمالی، روسیه) به طور نامتناسبی بزرگ‌تر از آنچه واقعا هستند نمایش داده می‌شوند. بر همین اساس، آفریقا، با مساحت بیش از ۳۰ میلیون کیلومتر مربع، از نظر بصری کمابیش هم‌اندازه جزیره گرینلند (۲.۱۶ کیلومتر مربع) به نظر می‌رسد، در حالی که در مساحت قاره آفریقا تقریبا ۱۴ برابر مساحت گرینلند است. 
کارزار «نقشه را اصلاح کنید» توسط دانشگاهیان، هنرمندان و فعالین جامعه مدنی در آفریقا و سایر قاره‌ها به راه افتاده و هدف آن تصحیح نقشه جهان، و به تبع آن، تصحیح نگاه به آفریقا و نقش این قاره در جهان امروز است. اتحادیه آفریقا نیز از این تلاش‌ها حمایت می‌کند. حامیان این کارزار پیشنهاد می‌کنند که سیستم‌های مدرن نقشه‌نگاری جایگزین سیستم قدیمی و نادرست مرکاتور شوند، تا خطاهای مربوط به نسبت پهناوری سرزمین‌ها به یکدیگر اصلاح شوند. 
در سال ۲۰۲۵، اتحادیه آفریقا شعار «عدالت برای آفریقایی‌ها از طریق ترمیم و جبران» را برگزید. هدف از این فراخوان دعوت به شفافیت، شجاعت و بازنگری راهبردی در مباحث مربوط به خسارات تاریخی و جبران این خسارات است. این هدف‌گذاری جدید نیست و سابقه آن به سال ۱۹۶۳، یعنی زمان تأسیس سازمان وحدت آفریقا، سلف اتحادیه آفریقا کنونی، باز می‌گردد.  در واقع، بحث غرامت و جبران جنایات تاریخی علیه آفریقایی‌ها و آفریقایی‌تبارها از همان زمان مطرح شده است. 
به طور کلی، این جنایات تاریخی شامل تجارت برده، آپارتاید و تبعیض نژادی سیستماتیک در آفریقا و سایر نقاط جهان می‌شوند. در این راستا، اتحادیه آفریقا ابتکاراتی را در نظر گرفته است: از درخواست استرداد اشیاء فرهنگی غارت شده گرفته تا طرح دعاوی حقوقی رسمی برای دریافت غرامت یا اعاده حیثیت در سطح جهانی.
اما حقیقت این است که در قرن بیست  و  یکم، جبران خسارت نمی‌تواند به جبران خطاهای گذشته صرفا از طرق مالی و به عنوان یک «بدهی تاریخی» محدود بماند. این جبران باید شامل رفع بی‌عدالتی‌های ساختاری باشد که تا به امروز ادامه یافته‌اند. باید پویایی فعلی جایگاه آفریقا در مناسبات بین‌المللی مورد توجه عملی قرار گیرد، و ذهنیت و نگاه استعماری به مردم و منابع آفریقا اصلاح شوند.    
شکی نیست که برده‌داری، استعمار، اشغال و غارت فرهنگی جنایات عظیمی بودند و مطالبه عدالت برای جبران این خطاها امری بدیهی است. با این حال، تمرکز صرف به تاریخ، بدون توجه به ادامه بی‌عدالتی‌های نظام‌مند امروزی یک حقیقت را از نظر دور نگه خواهد داشت: اشتباهات گذشته دفن نشده‌اند، بلکه به سیستم‌های اقتصادی و سیاسی ناعادلانه‌ای تبدیل شدند که همچنان پابرجا هستند. 
به بیان دیگر، ساختارهای استعماری و سلطه نژادی جای خود را به ساختارهای اقتصادی ظالمانه‌ای داده‌اند که زمینه‌ساز ادامه غارت منابع هستند. این ساختارها اقتصادهای آفریقایی را در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر نگه می‌دارند، بطوری که نوسانات بازار جهانی معمولا بیشترین اثر را در آفریقا به جای می‌گذارد. 
در ساختار کنونی، متاسفانه آفریقا بزرگ‌ترین طلبکار است. آفریقا سالانه بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار ارزش و سرمایه را به دلیل جریان‌های مالی غیرقانونی، الگوهای تجاری ناعادلانه و استعماری، سوءاستفاده در سرمایه‌گذاری‌ها و نظام پرداخت بدهی از دست می‌دهد. در اینجا، به ذکر چند مثال بسنده می‌کنیم:
-در سال ۲۰۲۴، غنا بیش از ۹.۵۸ میلیارد دلار طلا صادر کرد، اما به دلیل ماهیت توافق‌نامه‌های چندملیتی، تنها ۱۴ درصد از این ارزش نصیب این کشور شد. 
-جمهوری دموکراتیک کنگو بیش از ۷۰ درصد کبالت جهان را تولید می‌کند، اما تنها یک درصد آن پیش از صادرات تصفیه می‌شود.
-در سال ۲۰۲۳، زیمبابوه سومین تولیدکننده بزرگ کروم در جهان بود، اما بخش عمده این محصول به صورت خام صادر ‌شد.
-کشورهای غرب آفریقا نزدیک به ۷۰ درصد دانه‌ کاکائوی جهان را تولید می‌کنند، ولی سهم آن‌ها در بازار جهانی شکلات کمتر از یک درصد است.
این موارد به وضوح نشان می‌دهند که وضعیت امروز آفریقا مستقیماً با تاریخ آفریقا مرتبط است. بنابر این، درخواست جبران و غرامت صرفاً برای جرایم تاریخی، بدون توجه به بی‌عدالتی‌های ساختاری فعلی ناشی از همان جنایات تاریخی، یک «عدالت ناقص» خواهد بود. در این صورت، حتی اگر زمینه جبران مالی خسارات تاریخی فراهم شود، باز هم به یک تناقض عمیق می‌رسیم: در صورت توفیق تلاش‌ها برای تحقق عدالت، آیا قرار خواهد بود که غرامت‌های تاریخی آفریقا با ثروت دزدیده شده امروز آفریقا پرداخت شوند؟ آیا قرار نیست اقدامی برای بازسازی چارچوب‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی صورت پذیرد تا مشکل توسعه‌نیافتگی و به حاشیه رانده شدن آفریقا برطرف گردد؟ 
یک «جبران تاریخی» در قرن بیست و یکم چگونه خواهد بود؟ 
این فرایند یک روند چندوجهی است که منحصرا از طریق انتقال‌های مالی میسر نخواهد شد، بلکه تحولی سیستمی است که هدف آن تحقق شرایط برای عزت، خوداتکایی و رفاه مشترک برای آفریقایی‌ها و آفریقایی‌تبارها در همه نقاط جهان می‌باشد:
عدالت برای گذشته، از طریق به رسمیت شناختن، عذرخواهی و جبران خسارات در صورت لزوم.
عدالت برای حال، با اصلاح ساختارهای اقتصادی که میراث استعمار هستند. 
عدالت برای آینده، با تضمین جایگاه آفریقا به عنوان یکی از معماران حکمرانی جهانی و سهم مردم این قاره در اولویت‌های توسعه اقتصادی. 
در این چشم‌انداز کلی است که موضوع اصلاح نقشه‌نگاری خشکی‌های کره زمین ارزش و اهمیت نمادین خود را آشکار می‌سازد. 
در بیانیه کارزار «نقشه را اصلاح کنید» آمده است: «نقشه مرکاتور که ابداع آن به حدود پانصد سال پیش باز می‌گردد، به طور تصنعی اروپا و آمریکای شمالی را بزرگ‌تر از واقع جلوه می‌دهد، و مساحت قاره آفریقا را تقریبا به نصف تنزل می‌دهد. 
این تحریف بصری یک موضوع فنی خنثی و فاقد سوگیری نیست. طی پنج قرن، این تحریف جغرافیایی و بصری به تخیل جمعی انسان‌ها شکل داده و در برنامه‌های درسی و آموزشی همه کشورهای جهان تأثیر گذاشته است. وقتی کودک آفریقایی ما زیستگاه خود را کوچک شده و مورد تحقیر می‌بیند، حس غرور و اهمیتی را که به هویت جهانی خود قائل است از دست می‌دهد. از نگاه ما، اصلاح نقشه جهان چیزی فراتر از یک مسئله فنی است. این تلاش اقدامی نمادین برای ارتقاء کرامت انسانی، عدالت و تصحیح روایت تاریخی در باره قاره آفریقا است.»         

منابع
( ۲۰۲۵ All Africa (Decembre
( ۲۰۲۵ UNO/Afrique Renouveau (May