کاوش‌های جدید باستان‌شناسی در تپه تاریخی قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد به کشف لایه‌ها و شواهدی از سکونت پیش‌ازتاریخی منجر شده‌است؛ یافته‌هایی که نه‌تنها تاریخ این محوطه را بازنویسی می‌کند، بلکه نقش مهمی در تقویت پرونده ثبت جهانی آن در یونسکو دارد.
به گزارش مهر، کاوش‌های گسترده باستان‌شناسی در تپه تاریخی قلعه فلک‌الافلاک با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری انجام شده و به‌طور مستقیم در راستای الزامات و پیش‌نیازهای یونسکو برای ارائه مستندات علمی پرونده ثبت جهانی این اثر صورت گرفته‌است. نتایج این کاوش‌ها، قلعه فلک‌الافلاک و تپه تاریخی پیرامون آن را یک گام دیگر به ادغام در پرونده «مکان‌های پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد» نزدیک‌تر کرده‌است.
محوری‌ترین دستاورد این فصل از کاوش‌ها، کشف معماری متعلق به دوره «مس و سنگ جدید» بر بستر سنگی تپه است؛ کشفی که دیدگاه‌های پیشین درباره محدود بودن لایه‌های این محوطه به دوره‌های تاریخی را به چالش کشیده‌است. تیم باستان‌شناسی به سرپرستی دکتر حمزه قبادی‌زاده، موفق شد بقایای دیوارها و کف‌های کوبیده‌شده‌ای را شناسایی کند که از وجود سکونتگاهی دائمی در این نقطه حکایت دارند.
قبادی‌زاده درباره این یافته‌ها توضیح داد: این نخستین فاز مستند و قابل اتکا از معماری دائمی در تپه قلعه فلک‌الافلاک است و به‌روشنی نشان می‌دهد که این محوطه صرفاً یک اردوگاه موقت نبوده، بلکه هم‌زمان با فازهای متأخر گاه‌نگاری پیش‌ازتاریخ دره خرم‌آباد، محل سکونت پایدار انسان بوده‌است.
در کنار معماری کشف‌شده، مجموعه‌ای متنوع از سفال‌ها نیز شناسایی شده که جایگاه تپه فلک‌الافلاک را در گاه‌نگاری پیش‌ازتاریخ زاگرس روشن‌تر می‌کند. بر اساس بررسی‌ها، سفال‌های مربوط به دوره نوسنگی متأخر و مس‌ و سنگ قدیم، متعلق به حدود ۵۳۰۰تا ۴۳۰۰سال پیش از میلاد، نشان می‌دهد که استقرار روستایی در این منطقه دست‌کم از هفت هزار سال پیش آغاز شده‌است. همچنین کشف سفال‌های دوره آغاز ایلامی، پیوند این محوطه با شبکه‌های ارتباطی کهن غرب ایران را بازگو می‌کند.
عطا حسن‌پور، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان، این یافته‌ها را تحول‌آفرین دانست و تصریح کرد: اهمیت تپه قلعه فلک‌الافلاک حتی فراتر از نخستین سکونتگاه‌های روستایی است. به گفته او، بررسی‌های انجام‌شده طی دو سال اخیر نشان می‌دهد که صخره آهکی طبیعی قلعه و حریم آن، در دوره‌های پارینه‌سنگی میانه و جدید نیز مورد استفاده شکارچی‌–‌گردآوران قرار داشته‌است.
حسن‌پور با اشاره به تداوم حضور انسان در دره خرم‌آباد افزود: داده‌های به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که ساکنان پیش‌ازتاریخ از غارها، پناهگاه‌های صخره‌ای و تپه زیر قلعه به‌عنوان یک زنجیره پیوسته از سکونتگاه‌ها استفاده می‌کرده‌اند. وجود پناهگاه طبیعی و دسترسی به آب چشمه گلستان، این مکان را به کانون فعالیت انسانی برای دست‌کم ۵۰هزار سال تبدیل کرده‌‎است.