حَضرَموت، بزرگترین استان یمن و صاحب بیشترین منابع نفتی، بار دیگر به میدان رقابت میان عربستان و امارات تبدیل شده است. کنترل بر نفت، بنادر راهبردی و شبکههای قبیلهای این استان، نقش تعیینکنندهای در نفوذ منطقهای دو کشور دارد و کلید اصلی معادلات قدرت در جنوب یمن است.
خبرگزاری فارس در گزارشی در این باره نوشت: اواخر سال ۲۰۲۵ استان حضرموت یمن ــبزرگترین استان این کشور و دارای مهمترین منابع نفتیــ با انفجار درگیریهای مسلحانه میان شبهنظامیان جداییطلب «شورای انتقالی جنوب» مورد حمایت امارات و «نیروهای ائتلاف قبایل» مورد حمایت عربستان روبهرو شد. نیروهای شورای انتقالی جنوب طی چند روز، وادی حضرموت را در شرق یمن و کرانهٔ دریای عرب بهسرعت درنوردیدند و در شهرهای اصلی، پرچمهای دولت سابق جنوب را برافراشتند؛ این درحالی بود که ریاض کوشید با اعزام یک هیات عالیرتبهٔ نظامی برای تثبیت آتشبس، اوضاع را مهار کند. پشت این درگیریها، رقابت امارات و عربستان بر سر نفوذ و منابع در یمن نهفته است؛ رقابتی که گرچه فراتر از مرزهای حضرموت جریان دارد، اما بهسبب ثروتهای نفتی این استان، مرزهای زمینی گسترده و بندرهای راهبردی آن، در این منطقه نمود بیشتری پیدا کردهاست. از همینرو، این پرسشها مطرح میشود که زمینهها و ریشههای درگیری میان طرفهای محلی چیست؟ منافع دو کشور حاشیهٔ خلیجفارس در حضرموت کدامند؟ و این استان چه اهمیت ژئوپلیتیکی دارد؟
تسلسل رویدادها
اواخر نوامبر ۲۰۲۵ نیروهای «ائتلاف قبایل حضرموت» کنترل یک میدان نفتی و مناطق اطراف تأسیسات «پتروماسیلا» را بهدست گرفتند و تولید نفت را متوقفکردند تا سهم بیشتری از درآمدهای نفتی استان دریافتکنند. شورای انتقالی جنوب(STC) این اقدام را بهانهای برای آغاز عملیات نظامی اعلامکرد و مدعیشد وادی حضرموت به پایگاهی برای قاچاق سلاح و انتقال منابع مالی به نفع نیروهایی تبدیلشده که منافع جنوب یمن را تأمین نمیکنند. اوایل دسامبر ۲۰۲۵ شورای انتقالی عملیات «آیندهٔ امیدبخش» را آغاز کرد و با تصرف شهر «سیئون» و فرودگاه بینالمللی آن، چندین شهر دیگر را نیز در اختیار گرفت. نیروهای نخبه حضرموت تحت حمایت شورای انتقالی، پرچمهای جنوب را بر فراز کاخ ریاستجمهوری سیئون برافراشتند و آزادسازی وادی حضرموت را اعلام کردند. نیروهای ائتلاف قبایل حضرموت برای جلوگیری از سقوط استان بهدست شبهنظامیان خارج از استان مقابله و همچنان بخشهایی از مناطق تحت نفوذ خود را حفظ کردند. در نخستین روزهای عملیات، واکنش نظامی مستقیم عربستان یا نیروهای وابسته به ریاض مشاهده نشد تا پیشروی شورای انتقالی تسهیل شود. عربستان هیاتی نظامی به شهر «المکلا» فرستاد تا اوضاع را آرام کند و خواستار عقبنشینی نیروهای مورد اشاره شد. در ۳ دسامبر آتشبس اعلام شد، اما یک روز بعد، درگیریها از سر گرفته شد و طرفین یکدیگر را به نقض توافق متهم کردند.
طرفهای درگیر در جنگ یمن و حامیانشان
۱ - شورای انتقالی جنوب (STC)
این شورا در سال ۲۰۱۷ با حمایت امارات تأسیس شد. هدف اصلی آن جدایی جنوب یمن از شمال و بازگشت به وضعیت پیش از ۲۲ مه ۱۹۹۰
ـ زمان اتحاد یمنـ است؛ هدفی که بر پایه اختلافات میان رهبران ائتلاف حاکم وقت و ادعای نیروهای جنوب مبنی بر «به حاشیه راندهشدن» شکلگرفت. شورای انتقالی بر شهر عدن و بخشهای گستردهای از سواحل جنوبی مسلط است. این شورا دارای تشکیلات نظامی از جمله «کمربند امنیتی»، «نخبگان شبوه» و «نخبگان حضرموت» است و از امارات، آموزش و پشتیبانی مالی دریافت میکند.
۲ - ائتلاف قبایل حضرموت
این ائتلاف در سال ۲۰۱۳ تأسیسشد و خواستار تشکیل حکومتی خودمختار برای استان حضرموت است. این تشکل اگرچه ادعا میکند بومی است، اما از دولت در تبعید یمن در عدن، وابسته به عربستان تبعیت میکند. ائتلاف از رهبران قبایل محلی، بهویژه به رهبری شیخ «عمرو بن حبریش» تشکیلشده و هدف آن به دستگرفتن اداره امور استان و منابع آن است. رویکرد سعودی ائتلاف از سال ۲۰۲۰ شدت بیشتری یافت، بهطوریکه اکنون عملاً بازوی ریاض در حضرموت محسوب میشود. عربستان برای پیگیری منافع خود در این استان، نیرویی با عنوان «نیروهای حفاظت از حضرموت» ایجاد کرده که از پشتیبانی مالی و نظامی سعودی برخوردارند. ریاض از این نیروها بهعنوان سدی در برابر دولت صنعا (انصارالله) و نیز بهمنظور مهار نفوذ امارات بهره میگیرد.
۳ - دولت در تبعید یمن
پس از تجدید تنشها، رشاد العلیمی، رئیس شورای رهبری ریاستی، عدن را به مقصد عربستان ترک کرد تا درباره آخرین تحولات داخلی با بازیگران منطقهای و بینالمللی رایزنی کند. العلیمی در بیانیهای بر مسئولیت انحصاری دولت عدن(وابسته به عربستان) در حفظ نهادهای حضرموت تاکید و هرگونه اقدام یکجانبه را که صلاحیتهای دولت عدن و مقامات محلی را زیر سؤال ببرد، رد کرد و یادآور شد که نبرد اصلی همچنان علیه دولت صنعا(انصارالله) است. با وجود این، دولت عدن در برابر کنترل وادی حضرموت توسط شورای انتقالی، عملکردی ضعیف داشت و واکنش نظامی قابلتوجهی نشاننداد. عدن تلاشمیکند تعادل شکنندهای را میان دو متحد اصلی خود ـ عربستان و امارات ـ و نیروهای وابسته به آنها در داخل یمن حفظ کند، اما به دلیل فقدان قدرت، به ایفای نقش میانجی اکتفا میکند.
اهمیت ژئوپلیتیکی حضرموت
حضرموت نزدیک به یکسوم مساحت یمن را دربرمیگیرد و شامل مسیرهای بیابانی است که شرق کشور را به جنوب متصل میکند؛ عاملی که این استان را به گذرگاه اصلی برای تجارت و قاچاق تبدیل کردهاست. کنترل حضرموت بهمعنای دستیابی به نفوذی گسترده در جنوب شبهجزیره عربستان است. حضرموت با برخورداری از بندر مهم المکلا در سواحل دریای عرب و دسترسی به خط ساحلی ۴۵۰ کیلومتری، جایگاهی راهبردی دارد. همچنین گذرگاه مرزی «الودیعه» با عربستان و گذرگاه «صرفیت» با عمان در این استان قرار دارند و آن را به یکی از مهمترین دروازههای تجاری و مبادی ورودی یمن تبدیلکردهاند. حضرموت حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد ذخایر نفت و گاز یمن را در خود جای دادهاست. میدانهای نفتی پتروماسیلا و «المسیله» از بزرگترین میدانهای نفتی کشور بهشمار میروند و کنترل آنها نقشی حیاتی در تأمین مالی هر ساختار حاکمیتی دارد. این استان حدود ۱۶.۳ درصد تولید ناخالص داخلی یمن را تأمینمیکند و از اینرو یکی از اصلیترین موتورهای اقتصادی کشور محسوبمیشود. حضرموت با جمعیت عمدتاً سُنی و بافت قبیلهای متمایز از شمال یمن، هویتی ویژه دارد. همین ویژگی باعثشده که بازیگران منطقهای برای جذب رهبران محلی و ایجاد شبکههای نفوذ در این استان تلاشکنند.
منافع عربستان و امارات در حضرموت
ریاض، حضرموت را هم خط دفاعی جنوبی و هم حیاط خلوت خود میداند؛ منطقهای که میتواند از مرزهای عربستان حفاظت کند. عربستان همچنین در تلاش است مسیر لوله نفتی موردنظرش را که قرار است از طریق المهره به دریای عرب متصل شود، ایمن نگهدارد.عربستان از احتمال گسترش نفوذ متحدان ابوظبی که ممکناست به تغییر نقشه جغرافیای سیاسی یمن منجر شود، نگراناست. در همین راستا، ریاض نیروهای حفاظت از حضرموت را بهعنوان بازویی محلی برای جلوگیری از نفوذ دولت صنعا یا تسلط شورای انتقالی بر وادی حضرموت تقویتمیکند. اما ابوظبی بر توسعه نفوذ خود در بنادر جنوبی، از جمله عدن، المکلا و «بئرعلی» تمرکز کرده و مناطق ساحلی دریای عرب را محور راهبرد دریایی خود میداند. امارات با سرمایهگذاری در بندر المکلا و خطوط حملونقل دریایی، حضرموت را «جایزه بزرگ» میداند؛ زیرا این استان صاحب بخشعمده ذخایر نفتی یمن است و کنترل آن میتواند کلید تحقق طرح جدایی جنوب باشد. از سال ۲۰۱۹، همزمان با اقدام شورای انتقالی علیه دولت عدن، شکاف در روابط ریاض و ابوظبی و در نتیجه تَرَکبرداشتن ائتلاف آنها در یمن آشکار شد.
سناریوهای محتمل
اگر شورای انتقالی کنترل خود بر وادی حضرموت را تثبیتکند، احتمال پیشروی بهسمت المهره یا بخشهایی از مأرب وجود دارد. این روند، تقسیم عملی یمن را میان شمال(دولت صنعا) و جنوب/شرق(نیروهای همسو با امارات) تعمیقمیکند و تنش با عربستان را افزایشمیدهد. میانجیگری عربستان ممکناست به توافقی موقت، از جمله عقبنشینی محدود شورای انتقالی در برابر مشارکت بیشتر ائتلاف قبایل در مدیریت منابع نفتی و ادغام نیروهای محلی حضرموت در ساختارهای رسمی منجر شود. در صورت تکرار توقف عمدی فعالیت میادین نفتی یا تشدید جنگ تبلیغاتی، احتمال تبدیل حضرموت به صحنه جنگ باز وجود دارد. این وضعیت میتواند زمینهساز مداخله مستقیمتر ریاض یا ابوظبی باشد و قبایل را به سمت ایجاد ائتلافهای تازه سوقدهد. تداوم رقابت عربستان و امارات شانس دستیابی به توافق جامع با دولت صنعا را کاهش میدهد. در نتیجه، صنعا از اختلافات داخلی و منطقهای در حضرموت بهرهبرداری کرده و نفوذش را بهسمت شبوه یا أبین گسترشمیدهد.
شما چه نظری دارید؟