بهروز قطبی

جمهوری ارمنستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و علی‌رغم تنش‌ها و درگیری‌هایی که با جمهوری آذربایجان به دلیل اختلافات مرزی و منطقه قره داغ داشته، همواره روابط خوب و دوستانه خود را با جمهوری اسلامی ایران حفظ کرده است و رؤسای جمهوری و سیاستمداران ۲ کشور تاکنون دیدارهای پرثمری با یکدیگر داشته‌اند که موجب تقویت همکاری‌های فرهنگی، سیاسی و بازرگانی آن‌ها شده است. 
وقتی تاریخ پرنشیب و فراز ارمنستان را می‌خوانیم، به حضور و رقابت صفویان و عثمانیان در آن منطقه می‌رسیم که به اوایل قرن شانزدهم میلادی باز می‌گردد و در کتاب «تاریخ و فرهنگ ارمنستان»(۱)به آن اشاره و چگونگی بنای محله ارمنی نشین جلفای اصفهان، بیان شده است. در اوایل قرن یاد شده ترک‌های عثمانی و صفویان وارد ارمنستان شدند و حکومت فئودالی ـ جنگی ترک‌های عثمانی را که عثمان بیگ (عثمان ابن ارطغرل ۱۳۲۲ـ۱۲۵۸ میلادی) در اواخر قرن سیزدهم یعنی سال ۱۲۹۹ میلادی آن را بنیان نهاده بود، در مناطق شمال غربی آسیای صغیر، در نتیجه جنگ‌ها و تاخت‌ و تازهای فراوان، طی قرن چهاردهم بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی را به تسخیر خود درآورده بود. در سال ۱۴۵۳ میلادی عثمانی‌ها به سرکردگی سلطان محمد دوم معروف به سلطان محمد فاتح پایتخت امپراطوری بیزانس را تسخیر کردند و چند سال بعد این امپراطوری مقتدر به کلی منقرض شد. 
پایه‌گذاری حکومت قزلباش‌ها توسط شاه اسماعیل صفوی 
در سال ۱۵۰۲ میلادی حکومت قزلباش‌ها توسط شاه اسماعیل صفوی در ایران پایه‌گذاری شد و در اوایل قرن شانزدهم میلادی بر سر تسلط بر ارمنستان و کشورهای همسایه، میان ترک‌های عثمانی و حکومت صفوی جنگ‌های دراز مدتی آغاز شد که در اثنای این جنگ‌ها و به ویژه در نتیجه حملات عثمانیان، مناطق وسیعی از ارمنستان به ویرانه‌هایی بدل شد. سرانجام در سال ۱۵۵۵ میلادی میان دو قدرت بزرگ رقیب، پیمان صلح بسته شد که بر اساس آن، ارمنستان شرقی به تسلط حکومت صفوی درآمد و ارمنستان غربی به حکومت عثمانی تعلق گرفت، با این حال صلح مدت زیادی دوام نیاورد و در سال ۱۵۷۸ میلادی دوباره سپاهیان عثمانی به ماورای قفقاز حمله ور شدند و بخش بزرگی از آن را تصرف کردند. 
شاه عباس صفوی که در سال ۱۵۸۷ میلادی بر تخت شاهی نشسته بود، در سال ۱۵۹۰ میلادی معاهده تازه‌ای با عثمانیان منعقد کرد که در نتیجه آن، ارمنستان، آذربایجان و گرجستان به عثمانیان واگذار شد، لیکن شاه عباس در پی فرصت مناسب بود تا با تقویت نظامی خود، دست به جنگ بزند. 
پایه‌گذاری شهر جلفای اصفهان 
در سال ۱۶۰۳ میلادی شاه عباس با استفاده از درگیری‌های داخلی امپراطوری عثمانی، به سوی قفقاز روی آورد و بخش‌های وسیعی از آذربایجان و ارمنستان را تسخیر کرد و یک سال پس از آن، حکومت عثمانی سپاهی عظیم را برای جنگ با قوای شاه عباس، به میدان نبرد گسیل داشت و شاه عباس برای اجتناب از جنگ تصمیم به عقب‌نشینی گرفت که بر اثر پیامدهای این جنگ بسیاری از ارامنه به ایران مهاجرت کردند و شماری از ساکنان شهر معروف «جوقای» ارمنستان که در کنار رود ارس واقع شده بود، به حوالی پایتخت شاه عباس یعنی اصفهان کوچیدند که بعدها شهر جدید ارمنی نشین، مجاورشهر بزرگ اصفهان به نام «جوقای نو (جلفا)» را به وجود آوردند که امروزه جزیی از شهر بزرگ اصفهان است. 
به این ترتیب برای نخستین بار اسلاف ارمنیان هم میهن ما در سال ۱۶۰۴ میلادی (۹۸۲ خورشیدی) در جوقای نو(جلفا) ساکن و به مرور زمان در سراسر ایران پراکنده شدند. 
در سال ۱۶۱۶ میلادی عملیات جنگی میان صفویان و عثمانیان دوباره آغاز شد و به رغم برخی فروکش‌ها تا اواخر دهه ۳۰ قرن هفدهم میلادی ادامه یافت. 
در سال ۱۶۳۹ میلادی بین دولت‌های رقیب پیمان صلح بسته شد که بر پایه آن، دوباره ارمنستان غربی به عثمانیان و ارمنستان شرقی به صفویان وابسته شدند. 
این وضع تا اوایل قرن نوزدهم میلادی ادامه یافت که اولی توسط پاشاها از سوی سلطان عثمانی و دومی توسط خان‌ها و از سوی شاه ایران، اداره می‌شدند. 
در اوایل قرن هجدهم میلادی حکومت صفویان دوران احتضار خود را سپری می‌کرد و جنگ‌های داخلی تداوم می‌یافت که در نتیجه افغان‌های شورشی به سرکردگی محمود افغان در سال ۱۷۲۲ میلادی اصفهان را تصرف و شاه سلطان حسین را سرنگون کردند. 

۱)ـ احمد نوری زاده، تاریخ و فرهنگ ارمنستان، نشر چشمه، ۱۳۷۶