این پدیده، که از شایع‌ترین دلایل زردی‌های شدید در نوزادان است، در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع، خطرات جبران‌ناپذیری برای سلامت مغز و سیستم عصبی نوزاد به همراه دارد. در این مقاله پاتوفیزیولوژی، انواع ناسازگاری و روش‌های درمان زردی نوزادان را به طور کامل و با جزئیات دقیق بررسی می‌کنیم تا والدین با آگاهی کامل، این دوره حساس را مدیریت کنند.

ناسازگاری گروه خونی (ABO و Rh) میان مادر و جنین می‌تواند باعث تخریب گلبول‌های قرمز نوزاد و بروز زردی همولیتیک شود. این پدیده، که از شایع‌ترین دلایل زردی‌های شدید در نوزادان است، در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع، خطرات جبران‌ناپذیری برای سلامت مغز و سیستم عصبی نوزاد به همراه دارد. در این مقاله پاتوفیزیولوژی، انواع ناسازگاری و روش‌های درمان زردی نوزادان را به طور کامل و با جزئیات دقیق بررسی می‌کنیم تا والدین با آگاهی کامل، این دوره حساس را مدیریت کنند.

زردی ناشی از ناسازگاری خونی چگونه ایجاد می‌شود؟ (پاتوفیزیولوژی)

اساس این مشکل در یک واکنش ایمنی طبیعی اما ناخواسته نهفته است. بیماری همولیتیک جنین و نوزاد (HDFN) زمانی رخ می‌دهد که گروه خونی نوزاد، که از پدر به ارث رسیده، حاوی آنتی‌ژن‌هایی باشد که در خون مادر وجود ندارد. در چنین شرایطی، سیستم ایمنی هوشمند مادر، گلبول‌های قرمز خون جنین را به عنوان یک عامل بیگانه شناسایی می‌کند. در پاسخ به این تهاجم فرضی، بدن مادر شروع به تولید آنتی‌بادی‌هایی از کلاس IgG می‌کند که این آنتی‌بادی‌ها به طرز شگفت‌انگیزی قادرند از سد جفت عبور کرده و وارد جریان خون نوزاد شوند.

این آنتی‌بادی‌ها پس از رسیدن به بدن نوزاد، به سطح گلبول‌های قرمز او متصل شده و باعث تخریب گسترده آن‌ها (همولیز) می‌شوند. با شکسته شدن گلبول‌های قرمز، حجم بسیار زیادی هموگلوبین آزاد می‌شود که در نهایت به ماده‌ای زردرنگ به نام «بیلی‌روبین» تبدیل می‌گردد. از آنجایی که کبد نارس و حساس نوزاد هنوز توانایی کافی برای پردازش و دفع سریع این حجم بالای بیلی‌روبین را ندارد، این ماده در خون تجمع یافته و باعث بروز زردی شدید (یرقان) می‌شود.

انواع ناسازگاری‌های خونی و شدت تأثیر آن‌ها بر زردی

ناسازگاری‌های خونی که منجر به زردی می‌شوند، به سه دسته اصلی تقسیم‌بندی می‌شوند که هر یک ویژگی‌ها و خطرات منحصر به فردی دارند:

• ناسازگاری ABO (شایع‌ترین نوع): این حالت زمانی اتفاق می‌افتد که مادر گروه خونی O داشته باشد و نوزادش گروه خونی A، B یا AB. در این سناریو، آنتی‌بادی‌های طبیعی ضد A یا ضد B که در خون مادر وجود دارند، از جفت عبور کرده و به گلبول‌های قرمز نوزاد حمله می‌کنند. اگرچه این نوع ناسازگاری معمولاً زردی خفیف‌تری نسبت به ناسازگاری Rh ایجاد می‌کند، اما نباید آن را دست‌کم گرفت. تحقیقات نشان داده است نوزادانی که از مادر گروه O متولد شده و گروه خونی B دارند، در معرض خطر بالاتری برای زردی زودرس (در ۲۴ ساعت اول) و نیاز به مداخلات درمانی جدی‌تر هستند.
• ناسازگاری Rh (خطرناک‌ترین نوع): این نوع ناسازگاری بسیار جدی زمانی رخ می‌دهد که مادر Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد. این مشکل معمولاً در بارداری اول خطری ایجاد نمی‌کند اما در بارداری‌های دوم به بعد (در صورتی که مادر پس از زایمان اول آمپول روگام دریافت نکرده باشد) بروز می‌کند. بدن مادر Rh منفی در اولین برخورد با خون Rh مثبت، حساس شده و آنتی‌بادی‌های ضد Rh تولید می‌کند. این آنتی‌بادی‌ها در بارداری‌های بعدی با عبور از جفت، باعث تخریب شدید گلبول‌های قرمز جنین، کم‌خونی همولیتیک حاد، تجمع مایع در بدن نوزاد (هیدروپس فتالیس) و زردی بسیار خطرناک می‌شوند.
• ناسازگاری گروه‌های خونی فرعی: گاهی ممکن است با وجود سازگاری ABO و Rh، نوزاد دچار زردی همولیتیک شود. در چنین مواردی که تست کومبس مستقیم (DAT) نوزاد مثبت است، پای گروه‌های خونی فرعی مانند Kell، c و E در میان است. آنتی‌بادی ضد c می‌تواند همولیزی به شدت ناسازگاری Rh ایجاد کند. از سوی دیگر، آنتی‌بادی ضد Kell با مکانیسمی متفاوت، به جای تخریب گلبول‌های قرمز بالغ، پیش‌سازهای خونساز را در مغز استخوان نوزاد نابود می‌کند. در نتیجه، نوزاد دچار کم‌خونی بسیار عمیق می‌شود اما ممکن است زردی کمتری نسبت به شدت کم‌خونی خود نشان دهد که این امر تشخیص را پیچیده‌تر می‌کند.

کرن‌ایکتروس: زنگ خطری که باید جدی گرفته شود

خطرناک‌ترین عارضه زردی شدید، وضعیتی اورژانسی به نام کرن‌ایکتروس است. زمانی که سطح بیلی‌روبین در خون نوزاد از ظرفیت پروتئین آلبومین برای اتصال به آن فراتر رود، بیلی‌روبین آزاد و سمی از سد خونی-مغزی که در نوزادان هنوز تکامل‌نیافته است، عبور می‌کند. رسوب این ماده سمی در بخش‌های حیاتی مغز، باعث آسیب‌های عصبی جبران‌ناپذیر می‌شود. علائم کرن‌ایکتروس شامل بی‌حالی شدید، گریه‌های با صدای بلند، سفتی یا شلی عضلات، امتناع از شیر خوردن، تب و تشنج است. این وضعیت می‌تواند منجر به فلج مغزی، ناشنوایی حسی-عصبی و مشکلات دائمی یادگیری شود. از این رو، مدیریت فوری زردی بالا اهمیت حیاتی دارد. در خصوص سوال رایج والدین که ، باید توجه داشت که گرم نگه داشتن نوزاد اهمیت دارد، اما هیچ ارتباط مستقیمی با درمان زردی ندارد و نباید جایگزین روش‌های درمانی اصلی شود.

استراتژی‌های درمانی کلیدی: از نور تا تعویض خون

خوشبختانه با پیشرفت علم پزشکی، راهکارهای بسیار مؤثری برای مدیریت و درمان زردی ناشی از ناسازگاری خونی وجود دارد:

• نوردرمانی (فتوتراپی): این روش به عنوان خط اول و رایج‌ترین درمان زردی شناخته می‌شود. در این روش، نوزاد زیر نور مخصوص با طول موج آبی قرار می‌گیرد. این نور ساختار مولکولی بیلی‌روبین را به شکلی تغییر می‌دهد (ایزومریزاسیون) که به راحتی در آب محلول شده و بدون نیاز به پردازش در کبد، از طریق ادرار و مدفوع دفع گردد.
• ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG): در موارد شدید همولیز که سطح بیلی‌روبین با وجود فتوتراپی به‌سرعت در حال افزایش است، تزریق وریدی ایمونوگلوبولین (IVIG) می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. این فرآورده خونی با مسدود کردن گیرنده‌های سلول‌های ایمنی (ماکروفاژها)، از تخریب بیشتر گلبول‌های قرمز پوشیده شده با آنتی‌بادی مادر جلوگیری کرده و نیاز به تعویض خون را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.
• تعویض خون (Exchange Transfusion): در شرایط بحرانی و اورژانسی که سطح بیلی‌روبین به آستانه خطرناک آسیب مغزی می‌رسد، تعویض خون آخرین راه حل است. در این فرایند تخصصی، خون نوزاد به آرامی خارج شده و همزمان با خون اهدایی سازگار جایگزین می‌شود تا بیلی‌روبین و آنتی‌بادی‌های مادری به سرعت از بدن پاک شوند.

پیشگیری: کلید طلایی مدیریت ناسازگاری Rh

بهترین خبر این است که از خطرناک‌ترین نوع ناسازگاری خونی، یعنی ناسازگاری Rh، می‌توان به طور کامل پیشگیری کرد. تزریق ایمونوگلوبولین Rh، که با نام تجاری آمپول روگام شناخته می‌شود، به مادران Rh منفی در حدود هفته ۲۸ بارداری و مجدداً طی ۷۲ ساعت پس از زایمان نوزاد Rh مثبت، از حساس شدن سیستم ایمنی مادر و تولید آنتی‌بادی جلوگیری می‌کند. این اقدام ساده اما حیاتی، سلامت بارداری‌های بعدی را تضمین می‌کند. در نهایت، موضوع مهمی مانند تغذیه در دوران بارداری برای جلوگیری از زردی نوزاد نیز مطرح می‌شود؛ گرچه تغذیه سالم برای سلامت کلی مادر و جنین ضروری است، اما هیچ رژیم غذایی خاصی وجود ندارد که بتواند به طور مستقیم از زردی ناشی از ناسازگاری گروه خونی و زردی نوزاد جلوگیری کند. تمرکز اصلی باید بر مراقبت‌های دوران بارداری و اقدامات پیشگیرانه پزشکی باشد.