اطلاعات - محمدرضا کلاهدوزان: قنات دوطبقه «مون» اردستان به عنوان یک اثر جهانی اگرچه از جاذبه های گردشگری این شهرستان به شمار می روند اما این میراث کهن برای بسیاری از مردم کشورمان هنوز ناشناخته باقی مانده، در حالی که کاریز یا قنات از ابتکارات ارزشمند ایرانیان بوده است.
قنات دوطبقه مون به عنوان تنها قنات دوطبقه شناختهشده در جهان، شاهکاری بینظیر از دانش مهندسی ایران باستان بوده که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. قنات به عنوان شاهکار مهندسی ایرانیان از هزاران سال قبل توانسته است نیاز های آبی ساکنان مناطق خشک ایران را رفع کند.
ایرانیان با شناخت از زمین، جهتگیری لایه ها و رفتار آب های زیرزمینی، توانستند صدها کیلومتر تونل زیرزمینی حفر کنند و با اتصال چاه های متعدد به «مادرچاه»، آب را بدون نیاز به پمپ و فقط با استفاده از شیب طبیعی زمین به سطح برسانند. قنات، نه تنها سندی بر هویت فرهنگی و تمدنی ایران است، بلکه نمونه ای برجسته از مدیریت هوشمند آب های زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب می شود تا امکان کشاورزی و سکونت در مناطقی با بارندگی کم را فراهم کند؛ بدون آن که به محیط زیست آسیب برساند.
گذشتگان ما با ابداع قنات، خود را با طبیعت سازگار کردند اما حفر چاه های عمیق متعدد سبب شده است به نوعی خون زمین مکیده شود که امروز پیامدهای زیست محیطی آن مانند فرونشست زمین، عیان شده است. متاسفانه، بی توجهی به داشته ها و تجربه های گرانقدر گذشتگان، امروز ما را با مشکلات جدی روبرو کرده است که نمونه آن در عدم مدیریت آب های زیرزمینی به وضوح دیده می شود. علاوه بر دانش حفر قنات، نحوه تقسیم آب، یکی از شگفتی های این سامانه آبرسانی بوده؛ به نحوی که تاکنون اختلافی بین بهره برداران قنات درباره نحوه تقسیم آب ایجاد نشده است.
یادگار شکوه تمدن ایرانی
مهدی مشتاقی، پژوهشگر و نویسنده اردستانی در گفتگو با خبرنگار اطلاعات با بیان این که شهرستان اردستان ۵۹۸ رشته قنات داشت ولی بیشتر آنها به دلیل حفر چاههای غیرمجاز خشک شده اند، می گوید: از این تعداد رشته قنات، ۲۴رشته آن در شهر اردستان است که اکنون فقط زمین های زراعی را آبیاری می کنند ولی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از آب این قنات برای آشامیدن هم استفاده می کردند.
وی می افزاید: قنات «اَروَنه» با حدود ۲۵۰۰ سال قدمت، رگ حیاتی اردستان محسوب می شود؛ آب این قنات به بیست و نیم سهم تقسیم شده است به نحوی که «محله بازار» ۶ سهم، «محله فهره» ۷ سهم، «محله راهمیان» ۴ سهم دریافت می کنند و یک و نیم سهم بین محله «کبودان» و یک و نیم سهم دیگر بین روستای «تِلک آباد» تقسیم شده است و نیم سهم آن قبل از رسیدن آب به مظهر قنات( جایی که آب از دل قنات بیرون میآید) ، برای مسجد جامع اردستان و باغ های اطراف اختصاص داده می شود.
این پژوهشگر درباره قنات دو طبقه محله «مون» اردستان می گوید: قنات مون، نخستین قنات دو طبقه مستقل در جهان است؛ این سامانه آبرسانی بی نظیر از ۲ سفره جداگانه آب زیرزمینی تشکیل شده که اختلاف ارتفاع آنها بیش از ۳ متر بوده و از شگفتی های آن این است که آب قنات طبقه بالا به قنات زیرین نفود نمی کند.
مشتاقی با بیان این که یک سهم آب این قنات برای روستای «تلک آباد» و دو سهم برای محله «مون» شهر اردستان تقسیم می شود می افزاید: آب قنات طبقه بالا، شیرین تر از طبقه پایین بوده و در تابستان خنک تر است و علاوه بر دبی بیشتر، املاح کمتری نیز دارد. در ایام نوروز امسال، جریان آب در رشته بالایی قنات دو طبقه اردستان قطع شد و متاسفانه اداره میراث فرهنگی شهرستان به عنوان متولی بناهای تاریخی در انجام لایروبی آن کوتاهی کرده است.
میراث جهانی در گمنامی
با این که قنات دو طبقه اردستان در فهرست آثار جهانی به عنوان یکی از شاهکارهای مهندسی ایرانیان به ثبت جهانی رسیده است اما همچنان در گمنامی به سر می برد و دردناک تر این که بهره برداران آن دغدغه ای برای حفظ آن نشان نمی دهند؟! حمیدعباسپور از فعالان گردشگری اردستان در این باره می گوید: متاسفانه مسئولان شهرستان اردستان تاکنون اقدام موثری برای معرفی این قنات نکرده اند تا مردم دنیا با چنین اثر منحصر به فردی آشنا شوند و از آن دیدن کنند.
وی می افزاید: با برقراری ارتباط با شرکت های گردشگری، به معرفی جاذبه های گردشگری اردستان، از جمله قنات دو طبقه اقدام کرده ایم اما تحقق این هدف، نیازمند عزم جدی مسئولان نیز است. این فعال گردشگری می گوید: علاوه بر عدم دسترسی آسان به قنات دو طبقه اردستان، متاسفانه راهنمای گردشگری نیز برای معرفی این اثر جهانی وجود ندارد.
کاوه آهنگر و قنات «مون»
همچنین رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان اردستان به اطلاعات می گوید: قنات دو طبقه مون اردستان مورد بی توجهی قرار گرفته است به نحوی که در ایام نوروز امسال، جریان آب در رشته بالایی آن قطع شد و متاسفانه دستگاه های ذی ربط نظیر جهاد کشاورزی، اداره منابع آب و هیات امنای قنات هیچ اقدامی برای لایروبی و حذف رسوبات در مسیر جریان آن به منظور جلوگیری از خشک شدن قنات انجام نداده اند؛ در حالی که بر اساس قانون توزیع عادلانه آب، بهره برداران موظف به لایروبی هستند اما متاسفانه آنها دغدغه ای در این باره ندارند.
مجتبی پورشفیع، مهمترین علت گمنامی این میراث ارزشمند را، مشکل دسترسی بازدیدکنندگان به آن می داند و می افزاید: قصد داریم ملک مجاور این قنات را تملک کنیم تا علاوه بر بهبود دسترسی به آن و جلب رضایت گردشگران، امکان آشنایی گردشگران با ویژگی منحصربه فرد «دو طبقه» بودن این اثر تاریخی نیز فراهم شود.
وی می گوید: گردشگران برای بازدید از این اثر جهانی مسافت زیادی را طی می کنند اما به دلیل وجود پله های غیراستاندارد از دیدن آن منصرف می شوند و عطای دیدن آن را به لقایش می بخشند . گردشگران از
غیراستاندارد بودن پله های قنات بسیار گلایه دارند.
رئیس اداره میراث فرهنگی اردستان سپس با اشاره به پیشینه تاریخی این اثر بینظیر تصریح می کند: براساس شواهد موجود، ساخت قنات مون به دوران پیش از اسلام و دوره حکمرانی سلسله کیانیان و اشکانیان بازمیگردد، برخی بانی حفر آن را کاوه آهنگر میدانند و بعضی دیگر معتقدند یکی از مقنیان خبره یزد، جریان آبهای زیرزمینی را در این ناحیه کشف و مردم را به ساخت قنات ترغیب کرده است.
وی در ادامه با اشاره به دیگر جذابیتهای این مجموعه می گوید: اکنون یکی از رختشویخانههای فعال کشور در کنار قنات دوطبقه مون قرار دارد؛ این بخش در سال ۱۳۹۶بازسازی شده و جزو معدود رختشویخانههای ایران است که همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد. رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردستان می گوید: علاوه بر تبلیغات برای معرفی بیشتر این اثر جهانی، باید زیرساخت های گردشگری در کنار دیگر قنوات از جمله امکان «قنات نوردی» نیز فراهم شود.
اردستان؛ گنجینه ای ناشناخته
شهرستان اردستان در ۱۱۰ کیلومتری شمال شرقی استان اصفهان و کنار جاده ترانزیت شمال - جنوب قرار دارد و با وجود جاذبه های گردشگری تاریخی و طبیعی متعددمتاسفانه هنوزبهعنوان مقصد گردشگری شناخته نمی شود.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان اردستان در این باره می گوید: این شهرستان با وجود جاذبه های گردشگری ارزشمند مانند مسجد جامع اردستان و زواره، قنات دو طبقه محله مون و کویر «تل شیطان»، هنوز به عنوان یک مقصد گردشگری شناخته نمی شود و بیشتر مسافران به صورت عبوری در این منطقه توقف می کنند؛البته ما برای معرفی اردستان به عنوان یک مقصد گردشگری هدفمند، برنامه ریزی های لازم را آغاز کرده ایم.
پورشفیع با بیان این که یکی از راهکارهای کلیدی برای پیشبرد صنعت گردشگری، توسعه زیرساخت های گردشگری است، می افزاید: به دلیل محدودیت اعتبارات دولتی، تحقق این امر منوط به مشارکت و ورود بخش خصوصی بوده که متاسفانه این موضوع در شهرستان اردستان مورد غفلت قرار گرفته است. راهبرد اصلی ما برای جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی، معرفی ظرفیت های تاریخی، فرهنگی و طبیعی این منطقه است تا با ایجاد انگیزه و علاقه در سرمایه گذاران، بتوانیم حضور فعال آنها را در شهرستان فراهم کنیم.
وی می گوید: اداره میراث فرهنگی شهرستان اردستان برای نخستین بار کارشناس گردشگری استخدام کرده است و به صورت تمام وقت در حوزه گردشگری و معرفی جاذبه های گردشگری شهرستان فعالیت می کند.