در یک دستاورد تازه در حوزه باستان‌شناسی ایران، پژوهشگران دانشگاه تهران موفق شده‌اند تصویری منحصربه‌فرد را شناسایی کنند که بر اساس شواهد تاریخی و باستان‌شناختی، به‌عنوان واپسین تصویر از یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، معرفی شده است؛ کشفی که می‌تواند افق‌های تازه‌ای در شناخت سال‌های آخر حکومت ساسانیان بگشاید.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه تهران، این کشف حاصل کاوش‌های باستان‌شناسی در آتشکده باستانی «بازه هور» در شمال‌شرق ایران است؛ محوطه‌ای که در سال‌های اخیر به یکی از کانون‌های مهم مطالعات تاریخی و معماری دوره ساسانی تبدیل شده است. سرپرستی این پروژه را میثم لباف خانیکی، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، بر عهده داشته و نتایج آن در قالب مقاله‌ای علمی با عنوان «آخرین تصویر از آخرین پادشاه» در نشریه معتبر East and Westمنتشر شده است.
بر اساس توضیحات این پژوهشگر، در جریان کاوش‌های اخیر، پانلی گچ‌بری‌شده متعلق به اواخر دوره ساسانی کشف شده که هرچند تنها بخش پایینی آن باقی مانده، اما از نظر محتوایی بسیار قابل‌توجه است. این پانل که در فضای ورودی آتشکده نصب بوده، تصویری از چهار شخصیت را به نمایش می‌گذارد: فردی نشسته در سمت راست و سه فرد ایستاده در برابر او. بررسی دقیق عناصر بصری، از جمله نوع کفش، شلوار و تزئینات، نشان می‌دهد که فرد نشسته از جایگاه بالاتری برخوردار بوده و نشانه‌های مرتبط با پادشاهان ساسانی را در خود دارد.
پژوهشگران با اتکا به مجموعه‌ای از شواهد باستان‌شناختی و منابع تاریخی، این فرضیه را مطرح کرده‌اند که شخصیت نشسته در این تصویر، به احتمال زیاد یزدگرد سوم است. از جمله این شواهد می‌توان به کشف قطعاتی از گچ‌بری تاج پادشاهی، ناتمام ماندن اثر و همچنین پنهان شدن این پانل در پشت دیواری خشتی اشاره کرد؛ عواملی که احتمالاً به شرایط بحرانی و ناآرام آن دوران مرتبط بوده‌اند. همچنین ارجاع به متون تاریخی، از جمله گزارش‌های کتاب «فتوح‌البلدان»، که به حضور یزدگرد سوم در خراسان در واپسین روزهای زندگی‌اش اشاره دارد، این فرضیه را تقویت می‌کند.
آتشکده بازه هور، که در حدود ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد و در مسیر یکی از راه‌های مهم باستانی ایران قرار دارد، از نظر جغرافیایی و تاریخی موقعیتی راهبردی داشته است. این مسیر در گذشته خراسان را به سیستان، کرمان و مناطق مرکزی فلات ایران متصل می‌کرده و به همین دلیل، این آتشکده می‌توانسته محل رفت‌وآمد و استقرار چهره‌های مهم سیاسی و مذهبی باشد. برخی پژوهشگران نیز احتمال داده‌اند که این مکان همان آتشکده «آذر برزین مهر» باشد؛ یکی از سه آتشکده بزرگ و مقدس ایران در دوره ساسانی.
کاوش‌های باستان‌شناسی در این محوطه از سال ۱۳۹۲ آغاز شده و طی هشت فصل پژوهشی ادامه یافته است. در جریان این مطالعات، بقایای یک آتشکده بزرگ متعلق به دوره ساسانی کشف شده که فضای داخلی آن با گچ‌بری‌های نفیس و نقاشی‌های دیواری تزئین شده بوده است. همچنین تعداد قابل‌توجهی دیوارنوشته به زبان فارسی میانه در این مجموعه به دست آمده که نشان‌دهنده اهمیت مذهبی و اجتماعی این مکان در دوران خود است.
نتایج این تحقیقات همچنین نشان می‌دهد که بنای آتشکده بازه هور در اواخر دوره اشکانی بنیان‌گذاری شده و تا قرون ابتدایی اسلامی نیز مورد استفاده قرار داشته است. با این حال، به نظر می‌رسد وقوع یک زمین‌لرزه شدید در اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم هجری، باعث تخریب گسترده این مجموعه و در نهایت متروک شدن آن شده است.
انتشار نتایج این پژوهش در نشریه
East and West، که از جمله مجلات معتبر در حوزه مطالعات شرق و باستان‌شناسی آسیا به شمار می‌رود، اهمیت بین‌المللی این کشف را برجسته‌تر کرده است. این نشریه که در سال ۱۹۵۰ توسط جوزپه توچی بنیان‌گذاری شده، پس از احیای مجدد در سال‌های اخیر، به یکی از تریبون‌های اصلی انتشار یافته‌های علمی در حوزه ایران، افغانستان و آسیای مرکزی تبدیل شده است.
در مجموع، کشف این تصویر نه‌تنها از منظر هنری و باستان‌شناختی اهمیت دارد، بلکه می‌تواند به درک بهتر از روزهای پایانی حکومت ساسانیان و سرنوشت یزدگرد سوم کمک کند؛ پادشاهی که با شکست او، یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ ایران به پایان رسید.