مرتضی جوهری

 با وجود درگیری‌های نظامی، دیگر دانشمندان و پژوهشگران نمی‌توانند به مناطق حساس در خشکی و خطوط ساحلی و دریا دسترسی داشته باشند

محیط زیست ایران و کل منطقه، بهای سنگینی بابت حملات وحشیانه آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی پرداخت می‌کند.
در جنگ ۴۰ روزه در ایران، هزاران ساختمان ویران شدند و در لبنان نیز در طول ۴۵ روز تجاوز نظامی بیش از ۵۰ هزار واحد مسکونی تخریب شدند یا آسیب دیدند. ساختمان‌ها و سازه‌های شهری، تنها بخش قابل‌مشاهده جنگ هستند. 
آلودگی به‌جامانده در خاک، آب و آوار اغلب سخت‌تر قابل‌تشخیص و برآورد میزان آن به مراتب دشوارتر است. 
وقتی بمبی منفجر می‌شود، دود حاصل از آن پراکنده خواهد شد اما بقایای مواد منفجره که حاوی مواد سمی هستند، لابلای آوار در محل باقی می‌مانند که این بسیار خطرناک است، چون با آب و خاک ترکیب می‌شوند و کیفیت آن‌ها را پایین
 می‌آورند. 
آلاینده‌های حاصل از مواد منفجره ناپدید نمی‌شوند؛ ذرات سمی بر خشکی و آب برجا می‌گذارند و به خاک، جنگل‌ها و محصولات زراعی صدمه می‌زنند، چرخه‌های مواد مغذی را مختل می‌کنند و سبب آلودگی آب‌ها می‌شوند. 
با تجمع فلزات سنگین و آلاینده‌های آلی پایدار در زنجیره غذایی، زیست انباشتگی رخ می‌دهد. این مواد وارد خاک می‌شوند، گیاهان آن‌ها را جذب می‌کنند، جانوران گیاهان آلوده‌شده را می‌خورند و بدین ترتیب این عناصر سمی در زنجیره غذایی بالا می‌روند. 
در لبنان طی جنگ پیشین با اسرائیل در سال ۲۰۲۴ ظرف مدت سه ماه، ۱۵ تا ۲۰ میلیون تن ضایعات تولید شد؛ در حالی که اگر جنگ نبود، ۲۰ سال طول می کشید تا همین مقدار ضایعات جمع شوند.
تولید دی‌اکسید کربن توسط جنگنده‌ها
برخی از مشهودترین آسیب‌های زیست‌محیطی جنگ، در آسمان خود را نشان می‌دهند.
 برای مثال، پس از حمله به تأسیسات نفتی در تهران، دود سیاهی به مدت چند روز آسمان شهر را پوشانده بود، زیرا گازهای ناشی از آتش گرفتن نفت، ابرهای تیره‌ای را به وجود آوردند. 
یکی از جمله آلاینده‌هایی که این آتش‌سوزی‌ها منتشر کردند کربن سیاه بود؛ گازی که مشکلات تنفسی حاد ایجاد   می‌کند. 
یک جت جنگنده در هر ساعت پرواز، حدود ۱۵ تن دی‌اکسیدکربن منتشر می‌کند. با سوختن نفت و مواد منفجره ترکیبات آلی فرار، اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن و ذرات مضر در هوا منتشر می‌شوند. 
دوران آتش‌بس، تأثیری به حال جانوران خشکی‌زی و آبزی در آب‌هایی که نیروهای متجاوز آلوده کرده‌اند نداشته است. مین‌های دریایی و مسیرهای پرترافیک کشتی‌ها، بقایای مواد انفجاری، ضایعات ساختمان‌های تخریب‌شده و گازهای سمی منتشرشده در هوا همچنان برای محیط زیست و اکوسیستم‌های دریا و خشکی یک تهدید بسیار جدی هستند. 
در این بین، فقط حیات وحش و محیط زیست ایران نیست که به مخاطره افتاده است، بلکه گیاهان و جانوران و محیط طبیعی تمامی کشورهای حوزه خلیج‌ فارس نیز در معرض آلودگی صوتی، آب، هوا و خاک قرار گرفته‌اند.
خطر برای اکوسیستم موجودات زنده
در زیر آب های تنگه هرمز و خلیج فارس یک پناهگاه حیات وحش منحصر به‌فرد نهفته که زیستگاه حدود هفت‌هزار دوگانگ (نوعی گاو دریایی) و نزدیک به ۱۰۰ نهنگ گوژپشت است. ویژگی بارز گونه‌های جانوری این منطقه، سازگاری با دو عامل گرما و شوری آب است، اما آن‌ها هرگز برای مواد سمی که از انفجار موشک‌ها و نشت نفت در آب منتشر می‌شوند و نیز صداهای مهیب، آمادگی نداشته‌اند و نخواهند داشت. 
خلیج فارس مدت‌هاست که فشارهایی مثل گرم شدن آب‌، فعالیت‌های صنعتی و از بین رفتن زیستگاه‌هایش را تجربه می‌کند. اکنون جنگ نیز به این ناملایمات افزوده است. ترافیک کشتی‌ها در تنگه هرمز علاوه بر نشت مواد سمی و نفتی می‌تواند استرس بیشتری به اکوسیستم‌های زیر دریا وارد آورد. پستانداران دریایی ساکن خلیج فارس فقط دو گزینه برای ادامه حیات دارند: یا باید زیستگاهشان را ترک کنند یا بمانند و اصوات نابهنجار و مهیب را به مدت طولانی تحمل کنند.
آسیب زیردریایی‌ها به جانوران آبزی
شلیک از زیردریایی و فعالیت دستگاه‌های سونار (ردیاب‌های زیردریایی)، نه‌فقط جانوران دریایی را می‌ترساند، بلکه پژواک و ارتباطات صوتی آن‌ها را نیز مختل می کند که پیامد آن، گم کردن مسیر و در نهایت، مرگ است. 
نهنگ گوژپشت خلیج فارس برخلاف همخانواده‌های خود که در اقیانوس اطلس زندگی می‌کنند، مهاجر نیست؛ بنابراین آب‌های خلیج فارس برای آن فقط یک گذرگاه به حساب نمی‌آید، بلکه برایش حکم محل زندگی و زیستگاه همیشگی را دارد. صداهای ناخوشایند علاوه بر آزاردهنده بودن، مانعی برای رفتارهای فیزیکی و اجتماعی این نهنگ‌ها به
 شمار می‌آیند. 
نهنگ‌ها تقریبا برای تمامی عملکردهای مهم زندگی از جمله تغذیه، مسیریابی، زادوولد و تعاملات گروهی به صوت وابسته هستند. وقتی محیط آکوستیک پیرامونشان به خاطر وجود آلودگی صوتی از وضعیت عادی خارج می شود، دیگر نمی توانند اصوات فرکانس پایینی را که با یکدیگر رد و بدل می‌کنند دریافت دارند؛ چون موتورهای کشتی‌ها و دستگاه‌های سونار نیز درست همین دامنه صدا را پر می‌کنند و در نتیجه ارتباطات صوتی نهنگ‌ها در اصوات مصنوعی و خارجی گم می‌شوند.
 با افزایش میزان صدا، نهنگ‌ها کمتر غوطه‌ور می‌شوند و در نتیجه یک دوره بی‌غذایی اجباری به آن‌ها تحمیل می شود و به مرور زمان ضعیف و ناتوان خواهند شد. انفجارهای ناشی از جنگ به دستگاه شنوایی پستانداران دریایی آسیب می‌زند که می‌تواند به از دست دادن شنوایی آن‎ها بینجامد.
کاهش نور به دلیل تردد ناوهای جنگی
یکی از اثرات تردد ناوهای جنگی و کشتی‌ها کاهش نور است. لکه‌های روغن که این کشتی‌ها روی سطح آب برجا می‌گذارند مانع از ورود نور خورشید به عمق و فتوسنتز علف‌های دریایی که برای بقای جانوران آبزی ضروری هستند 
می‌شود. 
وقتی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی، کشتی کانتینری شهید باقری را که حامل پهپادهای نظامی سپاه بود هدف قرار دادند، این کشتی به گل نشست و لکه‌های نفتی سنگینی که از آن نشت کرد، وارد منطقه حفاظت‌شده زیست این جانوران شد؛ منطقه‌ای که تنوع زیستی آن توسط یونسکو به رسمیت شناخته شده است. 
حمله امارات به جزیره لاوان نیز نگرانی‌هایی را در مورد جزیره «شیدور» که در یک و نیم کیلومتری آن است به وجود آورده، چون دارای صخره‎های مرجانی، لاک‌پشت‎های دریایی و پرندگان مهاجر است. 
جنگ فقط به اکوسیستم‌ها صدمه نمی‌زند؛ شاید مهم ترین اشکالی که ایجاد می‌کند ناممکن کردن مطالعات علمی و پژوهش‌های میدانی باشد؛ چون با وجود درگیری‌های نظامی، دیگر دانشمندان و پژوهشگران نمی‌توانند به مناطق حساس در خشکی و خطوط ساحلی و دریا دسترسی داشته باشند، آن هم درست در شرایطی که جانداران بیشترین نیاز را به پایش و مراقبت دارند.