مریم جلیل وند

کشف محراب سنگی متعلق به دوره اتابکان فارس در محوطه میراث جهانی پاسارگاد، روایت تازه‌ای از حیات اسلامی این محوطه هخامنشی را آشکار کرد؛ اثری که نشان می‌دهد پاسارگاد قرن‌ها پس از فروپاشی هخامنشیان نیز زیارتگاهی شناخته‌شده بوده است.
به گزارش خبرنگار اطلاعات، هفتصد سال پیش، زمانی که هیچ‌کس نمی‌دانست بنای سنگی باشکوه دشت مرغاب آرامگاه کوروش بزرگ است، زائرانی از گوشه و کنار فارس راهی این محوطه می‌شدند تا زیارتگاهی را ببینند که آن را «مشهد مادر سلیمان» می‌نامیدند. امروز، کشف یک محراب سنگی در جریان مرمت کاروانسرای تاریخی پاسارگاد، بخشی از همان روایت فراموش‌شده را دوباره پیش روی باستان‌شناسان قرار داده است؛ روایتی که از تداوم زندگی در یکی از مهم‌ترین محوطه‌های هخامنشی ایران، این‌بار در دوره اسلامی، حکایت دارد.
محراب تازه کشف‌شده نه از دل یک کاوش باستان‌شناسی، بلکه در جریان عملیات حفاظت و مرمت کاروانسرای تاریخی پاسارگاد به دست آمد؛ کاروانسرایی که تنها حدود ۱۴۰ متر با آرامگاه کوروش فاصله دارد و سال‌هاست بخشی از برنامه‌های حفاظتی پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در آن جریان دارد.
محراب سنگی حکاکی‌شده
محمد نصیری حقیقت، مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، درباره این کشف به روزنامه اطلاعات می‌گوید: «همکاران هنگام جابه‌جایی یکی از بلوک‌های سنگی که روی زمین افتاده بود، متوجه شدند در سطح زیرین آن یک محراب سنگی حکاکی‌شده وجود دارد. این محراب متعلق به دوره اتابکان فارس است و از نظر تاریخی، ادامه همان سنتی را نشان می‌دهد که نمونه آن را پیش‌تر در داخل اتاقک آرامگاه کوروش نیز دیده بودیم.»
به گفته او، این اثر به حدود هفت قرن پیش و دوران حکومت اتابکان فارس بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که آرامگاه کوروش  متعلق به ۲۵۰۰ سال پیش با هویت واقعی خود شناخته نمی‌شد و مردم آن را آرامگاه «مادر حضرت سلیمان» می‌دانستند.
این برداشت قرن‌ها پیش شکل گرفته بود و به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، پس از ورود اسلام به ایران، عظمت معماری پاسارگاد و بلوک‌های سنگی غول‌پیکر آن باعث شد بسیاری ساخت این مجموعه را به حضرت سلیمان نسبت دهند؛ شخصیتی که در باورهای اسلامی با قدرت‌های فراطبیعی و ساخت بناهای عظیم پیوند خورده است.
میراث دوره اسلامی
از همین رو، آرامگاه کوروش با عنوان «قبر مادر سلیمان» شهرت یافت و منطقه نیز «مشهد ام‌النبی» یا «مادر سلیمان» نامیده شد؛ نامی که هنوز هم در شهر مادرسلیمان باقی مانده است.
نصیری حقیقت می‌گوید: «همین باور سبب شد که این محوطه در دوره اسلامی نه‌تنها متروک نشود، بلکه به زیارتگاهی فعال تبدیل شود.» به گفته او، برای اسکان زائرانی که به این مکان می‌آمدند، در فاصله اندکی از آرامگاه، ساختمانی ساخته شد که اگرچه امروز «کاروانسرای مظفری» نامیده می‌شود، اما شواهد تاریخی نشان می‌دهد کارکرد اصلی آن بیش از آنکه کاروانسرا باشد، زائرسرا بوده است. مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد توضیح داد: «این مجموعه احتمالاً در دوره شاه شجاع مظفری توسعه یافته است. نکته جالب آن‌که بخش بزرگی از مصالح ساختمانی آن از کاخ‌های هخامنشی پاسارگاد تأمین شده است.»
او می‌گوید: «آن زمان خود آرامگاه را به دلیل انتساب به حضرت سلیمان و مادر ایشان و تقدسی که داشت حفظ می‌کردند، اما کاخ‌های هخامنشی برایشان اهمیت مذهبی نداشت. بنابراین بلوک‌های سنگی، قطعات ستون‌ها و مصالح کاخ‌ها را جدا کردند و در ساخت کاروانسرا و همچنین مسجدی که کنار آرامگاه ساخته شد، به کار بردند.» بر اساس توضیحات نصیری حقیقت، در همان دوره، پیرامون آرامگاه کوروش با استفاده از قطعات ستون‌ها و بلوک‌های سنگی، مسجدی روباز ساخته شد و در داخل اتاقک آرامگاه نیز محرابی رو به قبله ایجاد کردند که آیاتی از قرآن با خط کوفی بر آن حک شده است. محراب تازه کشف‌شده نیز به احتمال زیاد بخشی از همین مجموعه مذهبی بوده است.
به گفته او، کشف اخیر اگرچه از نظر باستان‌شناسی کاملاً غیرمنتظره نبود، اما ارزش آن در تأیید دوباره حضور پررنگ دوره اسلامی در پاسارگاد است.
  محراب ۷۰۰ ساله با خط کوفی
او افزود: «این محراب و کتیبه‌های کوفی که روی بسیاری از بلوک‌های سنگی دیده می‌شود، نشان می‌دهد محوطه هخامنشی پاسارگاد یک دوره مهم از تاریخ اسلامی را نیز پشت سر گذاشته است.»
کشف محراب ۷۰۰ ساله با خط کوفی نشان می‌دهد که لایه‌های دوره اسلامی پاسارگاد نیز نیازمند پژوهش و کاوش است. آثار معماری، کتیبه‌های اسلامی، مسجد اتابکی و اکنون محراب تازه کشف‌شده نشان می‌دهد این مجموعه در قرون میانی اسلامی نیز حضوری فعال در زندگی مذهبی و اجتماعی منطقه داشته است.
همزمان با ادامه عملیات مرمت، پایگاه میراث جهانی پاسارگاد برنامه تازه‌ای برای احیای کاروانسرای تاریخی در ۱۵۰ متری آرامگاه کوروش در دست اجرا دارد. این بنای ارزشمند که بخش‌هایی از آن دهه‌ها پیش توسط علی سامی، رئیس وقت بنگاه علمی تخت جمشید، مرمت شده بود، اکنون بار دیگر تحت حفاظت قرار گرفته است.
به گفته محمد نصیری حقیقت، مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، هدف نهایی این است که پس از پایان مرمت، این کاروانسرا به مرکزی برای نمایش آثار کشف‌شده از پاسارگاد تبدیل شود؛ مجموعه‌ای فرهنگی که بتواند علاوه بر یافته‌های جدید، اشیایی را که طی سال‌های گذشته مردم محلی به پایگاه تحویل داده‌اند نیز در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد. در کنار این پروژه، عملیات حفاظت و مرمت آرامگاه کوروش نیز از سال ۱۴۰۲ آغاز شده و همچنان ادامه دارد. نصیری حقیقت می‌گوید: «مرمت بخش شمال‌غربی آرامگاه رو به پایان است و در مراحل بعد، سایر بخش‌های این بنای جهانی نیز تحت حفاظت قرار خواهند گرفت. همچنین مرمت کاروانسرا و کاخ بارعام پاسارگاد نیز هم‌زمان در حال انجام است.»