مریم جلیلوندفرد 
 

پس از ۲۵ سال پژوهش، کاوش، مستندســازی و پیگیــــری کارشناســان ایرانی، سرانجام پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کره‌جنوبی به ثبت جهانی رسید؛ رخدادی که یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های میراث فرهنگی ایران در سال‌های اخیر به شمار می‌رود و نام مجموعه‌ای از ارزشمندترین دژهای تاریخی کشور را در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار داد.
به گزارش خبرنگار اطلاعات، این ثبت در شرایطی انجام شد که ایران طی ماه‌های گذشته با چالش‌های متعددی در حوزه میراث فرهنگی، از جمله آسیب‌های ناشی از جنگ، تهدیدهای توسعه ناپایدار و مخاطرات تغییرات اقلیمی روبه‌رو بوده است. با این حال، پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» پس از سال‌ها مطالعه و تهیه اسناد علمی‌توانست نظر مثبت اعضای کمیته میراث جهانی را جلب کند.
این پرونده علاوه بر قلعه تاریخی الموت، شش قلعه وابسته شامل لمبسر، نبیذرشاه، شمس‌کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین‌لار را نیز در بر می‌گیرد؛ مجموعه‌ای از استحکامات کوهستانی که شبکه‌ای منسجم از دفاع، مدیریت و ارتباطات حکومت اسماعیلیان را تشکیل می‌دادند.
اهمیت جهانی این پرونده تنها به شهرت قلعه الموت محدود نمی‌شود. کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند این مجموعه نمونه‌ای کم‌نظیر از تلفیق معماری دفاعی، مهندسی، بهره‌گیری هوشمندانه از عوارض طبیعی و نظام حکمرانی در ایران قرون میانه است. استقرار قلعه‌ها بر فراز ارتفاعات صعب‌العبور البرز، بهره‌گیری از منابع آب، انبارهای ذخیره و سامانه‌های ارتباطی، این مجموعه را به یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری نظامی جهان تبدیل کرده است.
ثبت جهانی الموت، ثبت جایگاه اندیشه و هویت ایران
در پی ثبت جهانی الموت در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی، مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری، در شبکه ایکس نوشت: ثبت جهانی الموت، به‌رسمیت‌شناختن بخشی از تاریخ متنوع و مشترک ایران است. میراث‌فرهنگی می‌تواند ما را با همه تفاوت‌هایمان کنار هم بنشاند و یادآوری کند که ایران متعلق به همه ایرانیان است.
همچنین، سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در سخنانی در صحن یونسکو، این موفقیت را به ملت ایران، مردم استان قزوین و به‌ ویژه مردم الموت تبریک گفت و آن را نمادی از تداوم هویت تمدنی ایران دانست.
وزیر میراث فرهنگی همچنین از اعضای کمیته میراث جهانی، مرکز میراث جهانی یونسکو، ایکوموس و دولت کره‌جنوبی به دلیل همکاری و میزبانی اجلاس قدردانی کرد و افزود: «کنوانسیون میراث جهانی ۱۹۷۲ بر این اصل استوار است که میراث فرهنگی متعلق به همه بشریت است و حفاظت از آن تنها در سایه صلح، احترام متقابل و همکاری میان ملت‌ها امکان‌پذیر خواهد بود.»
صالحی‌امیری با اشاره به پیشینه تاریخی ایران گفت: «ایران با بیش از هفت هزار سال تمدن، بیش از یک میلیون اثر تاریخی، ۴۳ هزار اثر ثبت ملی و ۳۰ اثر ثبت جهانی، یکی از مهم‌ترین کانون‌های تمدنی جهان به شمار می‌رود.»
وی همچنین با اشاره به خسارت‌های واردشده به آثار تاریخی کشور در جریان حملات اخیر اعلام کرد: «در حملات دشمن آمریکایی –
صهیونی به ایران علاوه بر شهادت بیش از ۴ هزار ایرانی، ۱۴۹ اثر تاریخی و فرهنگی کشور که ۵ اثر جهانی شده بودند آسیب دید، اما حفاظت از میراث فرهنگی همچنان یکی از اولویت‌های اصلی ایران است.»
وزیر میراث فرهنگی تأکید کرد: «الموت حلقه‌ای اساسی در زنجیره تحول معماری، مهندسی و نظام‌های دفاعی ایران است و ثبت جهانی آن، آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر برای حفاظت، پژوهش، آموزش و گسترش همکاری‌های بین‌المللی خواهد بود.»
ثبت بدون مخالفت؛ مسئولیتی تازه برای حفاظت
حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران که در اجلاس بوسان حضور دارد، در گفت‌وگو با خبرنگار اطلاعات از تصویب این پرونده بدون هیچ‌گونه مخالفت خبر داد و گفت: «پرونده ایران با اسناد علمی و مستندات دقیق ارائه شد و اعضای کمیته میراث جهانی بدون مخالفت با ثبت آن موافقت کردند.»
وی افزود: «استحکامات الموت مجموعه‌ای کم‌نظیر از دست‌کم هفت قلعه تاریخی است که هم از نظر معماری و فناوری ساخت و هم از منظر ارزش‌های تاریخی و فرهنگی، واجد اهمیت جهانی شناخته شد.»
فرطوسی ثبت جهانی الموت را آغاز تعهدی تازه برای حفاظت از این میراث دانست و اظهار کرد: «این موفقیت می‌تواند زمینه رونق گردشگری فرهنگی، توسعه اقتصادی منطقه و معرفی هرچه بیشتر ظرفیت‌های تاریخی ایران را در سطح جهان فراهم کند.»
به گفته دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ثبت جهانی این مجموعه در روزهایی که کشور با دشواری‌های مختلف روبه‌روست، فرصتی ارزشمند برای پاسداشت میراث فرهنگی و تقویت همبستگی ملی به شمار می‌آید؛ میراثی که از این پس نه تنها متعلق به مردم ایران، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت است.
دژی که تاریخ ایران را دگرگون کرد
قلعه الموت بر فراز صخره‌ای مرتفع در منطقه الموت استان قزوین قرار دارد و از مشهورترین دژهای تاریخی ایران به شمار می‌رود. این قلعه که پیشینه ساخت آن به قرن سوم هجری قمری نسبت داده می‌شود، در سال ۴۸۳ هجری قمری به تصرف حسن صباح، رهبر اسماعیلیان نزاری، درآمد و نزدیک به ۱۷۰ سال مرکز حکومت و فرماندهی این سلسله بود.
موقعیت طبیعی کم‌نظیر، استحکامات دفاعی، سامانه‌های ذخیره آب و غذا و معماری متناسب با محیط کوهستانی، الموت را به یکی از نفوذناپذیرترین دژهای جهان اسلام تبدیل کرد.
اگرچه در سال ۶۵۴ هجری قمری و همزمان با حمله هلاکوخان مغول، قلعه سقوط کرد و بخش‌هایی از آن ویران شد، اما بقایای معماری و آثار بر جای مانده از آن همچنان روایتگر یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران است.