جاده‌های خاکی، گردوغبار مرگ‌آور و حضور انسان، سه ضربه‌ای است که معادن بر طبیعت بی‌پناه کویر وارد می‌کنند 

بهناز عسکری

 معدنکاری یکی از اشکال مهم تخریب طبیعت است که بسیاری از زیستگاه‌های بکر به‌خصوص کوهستان‌ها را که زیستگاه گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی هستند مورد تهدید قرار می‌دهد. همچنین فعالیت‌های معدنی، آسیب‌های جدی به خاک، پوشش گیاهی و آب‌وهوا وارد می‌کند. در این راستا اداره کل حفاظت محیط زیست، وظیفه قانونی در زمینه پایش فعالیت‌های معدنی و برخورد با آلودگی‌های زیست‌محیطی بر عهده دارد. 
حسن اکبری، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد در گفتگو با اطلاعات با بیان این که ماهیت فعالیت در معدن همراه با تخریب بوده و آسیب به طبیعت در این فعالیت اجتناب‌ناپذیر است، می‌گوید: با توجه به شرایط فعالیت و مکان معدنکاری، این آسیب‌ها و تهدیدها برای محیط زیست، شدت و ضعف دارد.
وی می‌افزاید: تبعات فعالیت معدنی در طبیعت مرطوبی که در آن بارندگی بالا، خاک تکامل‌یافته و طبیعت از توان بازسازی بالایی برخوردار باشد، می‌تواند راحت‌تر جبران شود ولی در محیط خشکی که بارندگی‌اش کم بوده و خاک تکامل‌یافته نباشد، تخریب‌های ناشی از فعالیت‌های معدنی بیشتر است.
مشکلاتی جاده دسترسی معدن
از حدود اواسط دهه ۸۰ به بعد، فعالیت‌های معدنی در استان یزد شدت بیشتری پیدا کرد و اغلب زیستگاه‌های بکر استان که قبلا دسترسی به آن‌ها دشوار بود برای برداشت‌های معدنی مورد جستجو قرار گرفتند. این فعالیت‌ها در دهه ۹۰ هم به شدت ادامه داشت، در نتیجه تمامی عرصه‌های طبیعی برای فعالیت‌های معدنی توسط متقاضیان مورد جستجو قرار گرفته و ثبت شد.
اکبری با بیان این موضوع می‌گوید: همه فعالیت‌های معدنی ابتدا به جاده دسترسی نیاز دارند و اولین اقدام معدنکار که اجتناب‌ناپذیر هم هست، ایجاد جاده دسترسی است. این جاده بخشی از پوشش گیاهی طبیعت را از بین می‌برد، عملیات تسطیح روی جاده‌ها انجام می‎گیرد و این رفت‌وآمد، منشاء مشکلات دیگری برای طبیعت خواهد شد.
کوچه امن شکارچیان غیرمجاز
به گفته مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد، ایجاد جاده دسترسی در زیستگاه‌های بکر باعث می‌شود ورود انسان، مزاحمت‌هایی برای حیات وحش و تنوع زیستی ایجاد کند و در این راستا بسیاری از گونه‌های حیات وحش که به گونه‌های خجالتی، گوشه‌گیر و شبگرد معروفند و دور از سکونتگاه‌های انسانی زندگی می‌کنند اولین گروهی هستند که آسیب می‌بینند. بسیاری از گربه‌سانان این رفتار را دارند، چراکه حضور انسان در عمق زیستگاه‌های طبیعی باعث می‌شود این گونه‌های جانوری متواری شوند.
اکبری می‌گوید: انسان با ورود به معادن، حیوانات اهلی مثل گربه و سگ را با خود می‌برد که مزاحمت‌هایی برای حیات وحش دارد و بیماری‌هایی را هم ایجاد می‌کند. ایجاد راه‌های دسترسی موجب می‌شود تا طبیعتگر و شکارچی به راحتی به زیستگاه‌های بکر دسترسی پیدا کند. با دسترسی راحت‌تر، شکارچیان به‌راحتی می‌توانند به مناطقی که شکار در آن‌ها غیرمجاز بوده دسترسی پیدا کرده و آسیب بزنند.
آسیب به پوشش گیاهی
از دست دادن کارکرد طبیعی گیاهان، از آسیب‌های جدی معادن بر پیکره طبیعت است که به‌صورت زنجیروار آسیب‌های بعدی را به وجود می‌آورد. به گفته اکبری، فعالیت‌های معدنی علاوه بر این‎که خودبه‌خود به‌خاطر عملیات برداشت، تسطیح، انفجار و باطله‌برداری (برداشتن خاک، سنگ و لایه‌های بی‌ارزش رویی یک توده معدنی برای دسترسی به سنگ یا ماده معدنی اصلی) که انجام می‌دهند، بخشی از زیستگاه‌ها را حذف می‌کنند، به‌واسطه جاده‌های محل رفت‌وآمدشان نیز که  معمولا طولانی و خاکی است، تخریب به‌وجود می‌آورند.
با رفت‌وآمد کامیون‌ها حجم قابل‌توجهی گردوغبار وارد هوا می‌شود و تا شعاع چند کیلومتری اطراف جاده، گردوغبار روی پوشش‌های گیاهی می‌نشیند و روزنه‌ها را مسدود می‌کند. در نتیجه، عملا گیاهان و پوشش گیاهی، کارکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند و عملیات فتوسنتز آن‌ها متوقف می‌شود. در محیط بیابانی بسیار کم‌بارش، شستشوی این گردوغبار هم خیلی دیر انجام می‌گیرد و به این ترتیب پوشش گیاهی عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد. 
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد می‌گوید: این آسیب به پوشش گیاهی و تولید گردوغبار، از آسیب‌های جدی معادن بر پیکره طبیعت است که خود بسیاری از آسیب‌های بعدی را به‌صورت زنجیروار در طبیعت و محیط زیست به‌وجود می آورد. با از بین رفتن پوشش گیاهی، غذای در دسترس علفخواران کاهش پیدا می‌کند و مشکلات کم‌غذایی تا انتهای زنجیره غذایی ادامه پیدا خواهد کرد.
نقطه غیرقابل‌بازگشت برای طبیعت
در نتیجه فعالیت‌های معدنی، کانون‌های فرسایش و تولید گردوغبار افزایش محسوسی پیدا می‌کند؛ چراکه در بخش‎هایی از زمین، خاک لخت می‌شود، سنگفرش‌های سطحی خاک به هم می‌خورد وبا اندک وزش باد، گردوغبار زیادی وارد هوا خواهد شد. وقتی این آسیب‌ها با کم‌آبی همراه شود بحران جدی‌تر می‌شود؛ با برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی و عدم رعایت حقابه در طبیعت، عرصه بر تنوع پوشش گیاهی کم و شرایطی بحرانی برای خاک و پوشش گیاهی ایجاد می‌شود. 
به گفته اکبری، اگر این آسیب‌ها در عرصه محدودی اتفاق بیفتد، طبیعت توان بازسازی را در خود دارد ولی اگر فعالیت‌های معدنی به همراه سایر استرس‌های محیطی درکل پهنه طبیعت رخ دهد، به طبیعت و محیط زیست آسیب بیشتری وارد خواهد آمد. طبیعت، ظرفیت این حد از آسیب را ندارد و اگر به نقطه‌ای برسد که اثرات این تهدیدها خود را به‌صورت یک بحران جدی نشان دهد، بنیان بومی‌شناسی آن به هم می‌ریزد و طبیعت به نقطه غیرقابل برگشت می‌رسد. 
برخورد با سفره‌های آب زیرزمینی 
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد می‌گوید: مشکلاتی که اشاره شد، بیشتر مربوط به مشکلات عمومی ناشی از فعالیت‌های معدنی است، در حالی که ما با معادنی سروکار داریم که مشکلات عدیده دیگری هم به‌وجود می‌آورند؛ به‌طور مثال حجم باطله معادنی که عمقی هستند و باطله‎برداری سنگینی دارند، موجب برهم زدن شرایط هیدرولوژیکی محیط‌های همجوار می‌شود.
اکبری ادامه می‌دهد: چنین فعالیت‌های معدنی موجب برخورد با سفره‌های آب زیرزمینی شده و در نتیجه با هدررفت مقادیر قابل‌توجهی از سفره‌های آب زیرزمینی مواجه می‌شویم که یا به‌صورت تبخیر یا به صورت استحصال ناگزیر آب مزاحم توسط معدنکار و رهاسازی آن در طبیعت صورت می‌پذیرد. 
ایجاد اختلال در کارکرد کوهستان
بعضی از معدنکاری‌ها در ارتفاعات بالا انجام می‌شود که پوشش گیاهی قابل‌توجهی دارند و برخی معادن در کنار خود مراکز فرآوری دارند که انواع آلودگی‌های زیست‌محیطی را بر پیکره طبیعت تحمیل می‌کنند. 
اکبری با اشاره به این‌که بیشتر فعالیت‌های معدنی در محیط‌های کوهستانی انجام می‌شود، می‌افزاید: کوهستان‌ها رمز پایداری و استواری طبیعت مخصوصا در مناطق خشک و بیابانی هستند. 
اگر از محیط‌های بیابانی و خشک، ارتفاعات را حذف کنیم، تبدیل به بیابان‌های غیرقابل سکونت خواهند شد. ارتفاعات هستند که رطوبت، ابرها و توده‌های باران‌زا را تا حدودی مهار می‌کنند و موجب ریزش‌های جوی می‌شوند. 
کوهستان‌ها نقش مؤثری در تلطیف آب و هوا، تأمین منابع آبی محیط‌های پایین‌دست و ییلاقات دارند و فضاهایی برای تفرج و پناهگاههایی برای انواع گونه‌های جانوری و گیاهی به شمار می‌آیند، بنابراین وقتی فعالیت‌های معدنی در مناطق کوهستانی انجام شود، کارکردهای مختلف کوهستان مورد تهدید جدی قرار می‌گیرد.
تأثیر تعداد و شدت فعالیت‌های معدنی 
اکبری می‌گوید: موضوع این نیست که معدنکاری نباید انجام شود، بلکه تعداد معادن و شدت فعالیت‌های معدنی باید به گونه‌ای باشد که برای طبیعت غیرقابل تحمل نشود. اگر فعالیت‌های معدنی را به‌طور همزمان در تمام طبیعت یا تمام نقاطی که ذخیره معدنی دارند شروع کنیم، طبیعت نمی‎تواند این حجم از تخریب را تحمل کند؛ همان‌گونه که از دهه ۸۰ در ایران، عمده ذخایر معدنی که قابل دستیابی بود، حتی معادنی که اقتصادی نبودند یا معادن کوچکی که نقشی در اشتغال و اقتصاد نداشتند واگذار شد و این اقدامات، زخم‌هایی بر پیکر طبیعت ایجاد کرد که بسیار نگران‌کننده است. 
با توجه به آنچه گفته شد، معدنکاری نباید در مناطقی که حساسیت طبیعت فوق‌العاده بالاست و در بخش‌هایی از طبیعت که در تعادل اکولوژی نقش دارند، انجام شود و در مناطق دیگری که انجام می‌شود باید با رعایت اصول محیط زیستی باشد.
وی اضافه می‌کند: از سال ۱۳۸۸ با تصویب قانون رفع موانع تولید در مجلس شورای اسلامی، سازمان محیط زیست از گردونه استعلام‌های معدنی حذف شد؛ یعنی برای ثبت یک فعالیت معدنی یا اکتشاف معدنی صرفا در مناطق چهارگانه محیط زیست که ۱۰ درصد از خاک استان یزد را تشکیل می‌دهند از ما استعلام می‌شود. همین باعث شده است عرصه‌های طبیعی مهم و حساس برای فعالیت معدنی واگذار شود.
برخورد با آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های معدنی 
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزدبا بیان این که از سال گذشته، پایش و نظارت برفعالیت‌های معدنی از حیث آلودگی‎های ناشی از آن آغاز شده است، می‌گوید: برخوردهای جدی با آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های معدنی برعهده اداره حفاظت محیط زیست گذاشته شده است. 
اکبری تأکید می‌کند: متأسفانه در مورد تخریب‌های ناشی از معادن و آسیب‌هایی که به طبیعت و پوشش گیاهی و تنوع زیستی وارد می‌شود، هیچ جایگاه نظارتی و قانونی برای سازمان محیط زیست در نظر گرفته نشده و پیگیری مسایل مربوط به تخریب طبیعت بر عهده سازمان جهاد کشاورزی و اداره منابع طبیعی و آبخیزداری است.