دکتر منوچهر فرج زاده

گردشگری امروزه مهمترین منبع درآمد بسیاری از کشورهای جهان است. به همین جهت برنامه ریزی گردشگری در دستور کار کشورهای جهان قرار دارد تا با اعمال تمهیدات لازم و ایجاد زیرساخت  های گردشگری این صنعت را رونق دهند . این موضوع باعث رقابت بین کشورها برای جذب هرچه بیشتر گردشگر شده است.
در چنین شرایطی ،مدیریت استراتژیک از الزامات اولیه برای توسعه گردشگری محسوب می شود. نبود این نوع مدیریت باعث می شود که نتوان به خوبی از مزایای گردشگری بهره مند شد و در مواردی موجب از بین رفتن سرمایه گذاری های صورت گرفته می شود. برای بررسی شرایط آتی در زمینه گردشگری الزاما باید سناریوهای مختلفی را مدنظر قرارداد و مدیریت راهبردی خود را بر این مبنا ساماندهی نمود. 
کشور ایران با داشتن جاذبه های طبیعی، فرهنگی و تاریخی متعدد در زمره مهمترین کشورهای دارای جاذبه های گردشگری قلمداد می شود اما متاسفانه علی رغم وجود این جاذبه ها به نسبت کشورهایی که از جاذبه های گردشگری کمتری برخوردارند ایران از میزان گردشگر بسیار کمتری برخوردار است. 
 گردشگری در کشور ابعاد مختلفی دارد که می توان گردشگری شهری و گردشگری روستایی را به عنوان مهمترین ارکان آن محسوب نمود. میزان گردشگر بین المللی بر اساس آمار دستگاههای ذیربط حدود یک میلیون نفر در سال است؛ درحالی که کشور همسایه ایران، ترکیه، بیش از ۱۴ میلیون گردشگر را همه ساله می پذیرد.
مهمترین مسائلی که باعث شده است کشور در زمینه گردشگری موفق عمل نکند مختلف بوده و محققین به ابعاد متفاوتی از آن اشاره داشته اند، از جمله مهمترین آنها می توان به نبود سیاستگذاری مناسب در قوانین بالادستی اشاره نمود. کمبود زیرساخت های گردشگری از جمله اقامتگاهها، راهها و ... از مشکلات اساسی در این زمینه است. همچنین وجود مشکلات فرهنگی از مسایل عمده در جذب گردشگر در کشور است.الگوی اسلامی و ایرانی پیشرفت با ایجاد یک اندیشه برنامه ریزی درازمدت و تدوین سیاست های کلان پیشرفت در کشور است که بتواند از این طریق زمینه های شکوفایی اقتصادی و ابعاد مختلف پیشرفت را فراهم نماید.از جمله تدابیر در نظر گرفته شده در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت ایجاد قطب‌های گردشگری طبیعی، علمی، فرهنگی، مذهبی و سلامت با محوریت مناطق و مراکز هویت ساز است که از این رهگذر سعی دارد بسترهای لازم برای توسعه و رونق گردشگری در کشور را فراهم نماید.
به طور مسلم برای پیاده سازی این تدبیر در سازمان اجرایی کشور به عنوان یک سیاست کلی می  باید یک سری الزام ها و چارچوب هایی در برنامه های مختلف در نظر گرفته شود. هدف مقاله حاضر تبیین مشخصات کلی، الزام ها و پیامدهای این تدبیر است.
 الزامات ایجاد قطب‌های گردشگری هویت ساز
برای اجرایی شدن هر تدبیر یا سیاست ،شکل گیری زیرساخت و الزام ها از ضرورت هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. به طور قطع بدون توجه به آنها امکان اجرای تدبیر با مشکلات زیادی روبرو خواهد شد و امکان عدم تحقق آن بسیار زیاد است. در ادامه این مطلب،  مهمترین الزام هایی که برای اجرایی شدن تدبیر فوق مورد نیاز است مرور می شود.
دیپلماسی فعال 
یکی از مهمترین الزام های توسعه گردشگری در هر کشور ایجاد تسهیلات و روان سازی ورود و خروج گردشگر به هر کشور است. در کنار ایجاد این تسهیلات، اتخاذ  دیپلماسی فعال بین کشورهای مختلف جهان یک ضرورت است چرا که  از این طریق امکان جذب هر چه بیشتر گردشگر به کشور فراهم می شود. عدم توجه به این موضوع می تواند مانع بزرگی برای ورود گردشگر به کشور باشد. 
خوشبختانه در طی سال‌های اخیر گام های مهمی در این خصوص برداشته شده که از جمله آنها حذف یک طرفه دریافت ویزای ورود به کشور برای اتباع کشورهایی مانند چین است که در افزایش گردشگر ورودی از این کشور بسیار موثر بوده است.
اعمال اصول حقوقی 
الزام به حفظ و حراست از میراث فرهنگی علاوه بر اینکه یک وظیفه ملی برای آحاد جامعه محسوب می شود برای حکمرانان نیز یک وظیفه و مأموریت اصلی است و لازم است با اعمال قوانین قوی مانع از بین رفتن میراث فرهنگی، به دلیل عدم توجه به اولویت های حفظ و حراست از آنها در طرح های مختلف شود و این الزام می باید در چارچوب قوانین شکل پیدا کند.
تأمین امنیت گردشگران
برای توسعه گردشگری در کشور تأمین امنیت گردشگران از ضرورت ها و الزام هایی است که می باید در اولویت قرار گیرد و ضمن آنکه برای این موضوع باید فرهنگ سازی صورت گیرد می باید زیرساخت  های تأمین امنیت گردشگری از طریق ایجاد پلیس گردشگری در کشور تحقق پیدا کند تا بتوان امیدوار بود امنیت گردشگران تأمین خواهد شد و به مرور زمان این موضوع   در کشور نهادینه شود.
ارائه تصویری واقعی از ایران و فرهنگ ایرانی 
انجام تبلیغات مورد نیاز برای گردشگری از الزام  هایی است که می باید در دو سطح داخلی و بین المللی مورد توجه قرار گیرد. 
امروزه رسانه های متعددی برای این کار می تواند مورد استفاده قرار گیرد و از این رو لازم است به طور همه جانبه این مهم پیگیری شود تا بتواند بستر لازم برای توسعه گردشگری  را فراهم نماید.
حمایت از فعالان بخش خصوصی
همچنان که در حال حاضر در کشور فعالیت های گردشگری توسط بخش های غیر دولتی صورت می گیرد لازم است این کار توسعه بیشتری یافته و از اقدامات دولتی در این زمینه کاسته شود.
ارتقای فرهنگ عمومی 
ارتقای فرهنگ عمومی باعث توسعه گردشگری در ابعاد مختلف می شود که مهمترین ابعاد آن را می توان در موارد زیر خلاصه نمود:
- نگاه به گردشگر به عنوان یک فرصت و نه تهدید و اجتناب از نگاه سیاسی و امنیتی
- مشارکت حداکثری همه گروه‌ها و قومیت‌ها در نهادهای مدیریت توسعه ملی
- استفاده حداکثری از اشتراک فرهنگی در سطح ملی و حوزه تمدنی
- به رسمیت شناختن و تقویت تنوع فرهنگی، آداب و سنت‌ها، زبان، البسه، معماری و غیره در پهنه سرزمین
تعریف چند قطب تخصصی گردشگری
لازم است در طرح جامع گردشگری کشور انواع امکانات بالقوه مورد توجه قرار گیرد . از جمله آنها معرفی و ایجاد مناطق گردشگری جدید در کشور با کاربری های مختلف است که می تواند در کنار مناطق آزاد گردشگری که امکان ورود و خروج گردشگر در آنها تسهیل شده است در رونق گردشگری کشور مؤثر باشد.
پوشش زنجیره کامل ارتباطات در گستره سرزمین
در این زمینه می توان به موارد زیر اشاره نمود:
- احیای محور ری- طوس به عنوان خط هویت نبوی در گردشگری ملی و منطقه‌ای
-  احیای محور طوس- تهران- تبریز (نوار شمالی) به عنوان خط رمانتیک اکوتوریسم
-  احیای محور غرب- جنوب غربی به عنوان خط هویت آفرین میراث دفاع مقدس
-  احیای محور گردشگری دریایی در محور جنوبی ایران
پیامدهای اجرای تدابیر
نیل به توازن منطقه‌ای: با توجه به وجود جاذبه  های مختلف در جای جای کشور به طور قطع ارائه خدمات مورد نیاز برای گردشگران باعث شکل گیری مراکز جمعیتی در آنها خواهد شد و این موضوع می تواند به پراکندگی جمعیت بر مبنای فعالیت در کشور کمک کند و از این رهگذر بسترهای توازن منطقه ای را فراهم نماید.
تقویت اقتصاد بدون نفت: با اتمام تدریجی منابع نفت و گاز و همچنین مشکلات استفاده از آنها به دلیل افزایش گازهای گلخانه ای این مفهوم را می  رساند که همواره کشورها و از جمله ایران باید به دنبال تأمین منابع اقتصادی برای هزینه در کشور باشند. فعالیت های گردشگری ضمن ایجاد اشتغال پایدار می تواند به عنوان منبع مهم اقتصادی نیز محسوب شود. فعالیت مختلفی بر مبنای گردشگری در کشور شکل گرفته و ثبات اقتصادی را به دنبال خواهد داشت.
تقویت جریان هویت بخشی به نسل جدید: شناسایی جاذبه های گردشگری در مناطق مختلف کشور این امکان را فراهم می کند که از طریق میراث فرهنگی نسل های جدید به هویت ملی خود پی برده و به آن پایبند باشند. در همین زمینه ارائه مختصات هویت ملی به گردشگران بین المللی می تواند باعث شناساندن هویت ملی ایرانیان به ملت های خارجی شود.
شکوفایی تعاملات فرهنگی و اجتماعی مردم سایر کشورها با مردم ایران: از مهمترین مزیت گردشگری می توان به امکان تبادلات فرهنگ های ملل مختلف با یکدیگر اشاره نمود. انتظار می رود در نتیجه توسعه گردشگری در کشور این بستر نیز درایران فراهم شده و بتواند توسعه فرهنگی را نیز باعث شود.
تسهیل روابط سیاسی با سایر کشورها و امکان پذیر شدن ارائه تصویر واقعی ایران و ایرانیان به مردم دنیا به ویژه مردم کشورهای غربی: استفاده از روابط سیاسی بین کشور با همه کشورهای جهان به طور مسلم می تواند تصویر واقعی از کشور را در اختیار آنها قرار دهد . این کار از سویی باعث از بین رفتن ایرانی هراسی می شود و از سویی دیگر امکان افزایش گردشگران خارجی به کشور نیز وجود خواهد داشت.
ایجاد درآمدهای پایدار ارزی ، تقویت رفاه اقتصادی و بهبود اشتغال نیروی انسانی کشور: گردشگری می تواند در توسعه اشتغال و فعالیت های جنبی آن بسیار مثمر ثمر واقع شود و درآمد غیر نفتی را برای کشور فراهم نماید. این موضوع در کنار صادرات غیرنفتی از طریق صادرات محصولات صنایع دستی می‌تواند پیامد مثبت اقتصادی را به دنبال داشته باشد.
به فعلیت درآمدن ظرفیت‌های گردشگری محیط طبیعی ایران : تاکنون منابع و جاذبه های گردشگری کشور به طور کامل شناسایی نشده است. این تدبیر باعث خواهد شد پیشرفت زیادی در این زمینه حاصل شود و امکانات موجود در کشور از نظر گردشگری به طور کامل مورد استفاده قرار گیرد.
سخن آخر
 توسعه گردشگری از الزاماتی است که همواره باید در برنامه های پیشرفت کشور در نظر گرفته شود. هر چند کشور در طی سال‌های اخیر پیشرفت های خوبی در این زمینه داشته است ولی برای رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی وجود دارد. تدبیر توسعه گردشگری در کشور به عنوان یک سیاست بالادستی قادر است به عنوان یک موتور متحرک باعث پویایی زیادی در ابعاد مختلف شود و قابلیت تبدیل امکانات بالقوه زیادی به امکانات بالفعل وجود دارد. بطور مسلم می توان امیدوار بود که تدبیر فوق بتواند بسترساز تحولی عظیم در کشور باشد و بتواند با اثرگذاری در موضوعات دیگر زمینه را برای رشد و شکوفایی گردشگری در کشور فراهم نماید.۱
پانویس
۱ – این مقاله در دهمین کنفرانس الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت ارائه شده است.