در موزه سازمان ثبت احوال کشور، قدیمیترین کارت هویتی بشر را سنگ نوشتهای مربوط به دوران هخامنشی(۳۳۰ تا ۵۰۰ قبل از میلاد) میتوانید مشاهده کنید؛ آن هم به روی یک کپی از این سنگ که به خط میخی نوشته شده است و برخی نیز عنوان اولین سند هویتی که چیزی شبیه به پاسپورت بوده را بر اساس کتاب نحیما در عهد عتیق، تورات، به گذر امن یهودا نسبت میدهند (حدود ۴۵۰ قبل از میلاد). پس نمیتوان گفت که صدور گذرنامه یا همان پاسپورت کاری ست که مثلا از دوران صفویان، زندیان و یا قاجارها شروع شده است.
با این حال شرح و تصاویر کافی از صدور اولین پاسپورتها در قرون گذشته در ایران در دسترس نیست و نزدیک ترین تصاویر و یا کپی آن که در موزه اداره ثبت احوال و اداره گذرنامه موجود است حکایت از آن دارد که قوانین مربوط به صدور گذرنامه درتمام کشورها دستخوش تغییر و تحولاتی بوده است. به عنوان نمونه به بریده جریده ای از روزنامه اطلاعات که مربوط به یکم اردیبهشت ۱۳۲۰ شمسی می شود توجه کنید که تصویب نامه هیئت وزیران را درباره گذرنامه و روادید مهاجرین نشان میدهد که طی آن یاد آوری شده است که اتباع بیگانه که بدون گذرنامه و روادید مرتب از راه مجاز و غیرمجار به عنوان مهاجران به کشورشاهنشاهی وارد میشوند درصورت صلاحدید اقامت و تعیین محل اقامت آنها با اداره کل شهربانی خواهد بود.
این اشخاص مجهولالهویه شناخته میشوند اما حکایت گذرنامهها تا بحال تغییرات گوناگونی کرده است که بیشتر از مرور کردن تصاویر گذرنامهها خودش را بیشتر نشان میدهد. کافیست به تصاویری که در این صفحه چیدهایم با دقت بیشتری نکاه کنید با این فرض ذهنی که پاسپورت در ابتدا سند رضایتی بود که از طرف حاکم قلمرو به مردم داده میشد و این سند بر اساس نیازهای جامعه تغییرات زیادی داشت.
اولین گذرنامهها
اولین گذرنامه جهان برمیگردد به سال ۴۴۵ قبل از میلاد مسیح؛ در کتاب نحمیا آمده که به او وظیفهای محول شده بود برای کمک به ساخت مجدد اورشلیم. برای این انجام این کار، به او نامهای از سمت پادشاه داده شد تا بتواند گذر آزاد و امنی از پادشاهیهای مربوطه داشته باشد. این اولین مدرکی است که در رابطه با پاسپورت در دسترس است. در چین، در سال ۲۰۶ قبل از میلاد مسیح، تردد عبور و مرور توسط مدرکی در قلمرو پادشاهیشان کنترل میشد. در این برگه سن، قد و مشخصه ظاهری افراد بهعنوان وجه تمایز آنها نوشته میشد. افراد اگر قصد عبور از قلمروها را داشتند، مجبور به همراه داشتن این سندها بودند.
گذرنامه در جهان اسلام
جهان اسلام نیز پیشینه تاریخی پاسپورت امروزی خود را داشت. در خلافت اسلامی سندی بهعنوان دریافت و ثبت مالیات پرداختی وجود داشت. در واقع، هرکسی که چنین سندی نداشت، نمیتوانست بین مناطق مختلف سفر کند و همچنین از شهروندان خواستهشده بود که بارنامه خود را در ایستگاههای بازرسی مختلف در طول سفر ارائه کنند. این کاملا به ایده پاسپورت «مدرن» نزدیک است؛ زیرا در واقع نمونهای از یک سند رسمی سفر است که توسط دولت به شهروندان خود ارائه میشود.در قاره اروپا، زمان سلطنت پادشاه هنری پنجم در انگلستان، مدرکی بهعنوان «اسناد رفتار ایمن» صادر میشد و عملکرد آن عمدتاً برای خارجیانی بود که برای اهداف تجاری به داخل کشور سفر میکردند.گاهی این سندها به شهروندان نیز ارائه شده و در قبال این کار معمولا هزینه دریافت میشد. همانطور که مارتین لوید توصیف میکند، این نوع «توافقنامهها» عمدتا برای اجازه دادن به مسافران خارجی است که قبلا دشمن محسوب میشدند.
اولین ذکر کتبی پاسپورت
قانونی در پارلمان انگلستان در سال ۱۴۱۴ میلادی ثبت شد که میتوان گفت اولین ذکر کتبی «پاسپورت» در تاریخ معاصر است. با این حال، ریشه کلمه تا به امروز مورد اختلاف بسیاری است. در سال ۱۴۲۰ در فرانسه، پادشاه لوئی یازدهم شروع به صدور گواهینامههایی کرد که اجازه گردش آزاد کالا را میداد. این رویه سرانجام در سال ۱۴۶۴ میلادی به طور محدود به عموم مردم فرانسه گسترش یافت.به همین دلیل، برخی معتقدند که این کلمه از کلمه «بندر» فرانسوی آمده است که به دروازه شهر اشاره دارد. ولی عدهای نیز عقیده دارند ریشه آن انگلیسی است و از ترکیب «عبور» و «بندر» آمده و اشاره به دسترسی از طریق بنادر دریایی دارد. پاسپورت سندی است که هویت و تابعیت صاحب آن را نشان میدهد و برای سفر بین کشورها استفاده میشود. ریشههای پاسپورت به دوران باستان برمیگردد، زمانی که امپراطوریها از اسناد سفر برای کنترل جابجایی مردم استفاده میکردند.
گذرنامه های قرون وسطایی
در قرون وسطی، امپراطوری روم از گذرنامه برای کنترل سفر در قلمرو خود استفاده میکرد. این گذرنامهها به عنوان (عبور امن) شناخته میشدند و توسط مقامات دولتی صادر میشدند. در دوران مدرن، اولین کشوری که گذرنامههای استاندارد را به شکل امروزی صادر کرد، انگلستان بود. در سال ۱۵۴۰، پادشاه هنری هشتم قانونی را وضع کرد که به موجب آن همه مسافرانی که از انگلستان خارج میشدند، باید گذرنامه دریافت کنند. این گذرنامهها برای اثبات هویت و وضعیت اجتماعی صاحب آنها و همچنین برای پیگیری حرکات آنها استفاده میشدند.
تا قرن نوزدهم، گذرنامهها به یک سند سفر رایج در سراسر جهان تبدیل شده بودند. در ابتدا، گذرنامهها فقط برای افراد ثروتمند و قدرتمند در دسترس بود. با این حال، با گذشت زمان، آنها مقرون به صرفه تر شدند و برای افراد بیشتری در دسترس قرار گرفتند.امروزه گذرنامهها برای سفر بین اکثر کشورهای جهان ضروری هستند. آنها برای اثبات هویت صاحب آنها و همچنین برای محافظت از آنها در برابر اخراج یا بازداشت در کشورهای خارجی استفاده میشوند.
در اینجا برخی از اولین کشورهایی که گذرنامه را صادر کردند آورده شده است: (مصر باستان: حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد/بین النهرین باستان: حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد/امپراطوری روم: قرن اول قبل از میلاد/انگلستان: ۱۵۴۰/فرانسه: ۱۷۹۲/ایالات متحده آمریکا: ۱۷۹۵ /آلمان: ۱۸۷۱/ژاپن: ۱۸۷۸/چین: ۱۹۱۱).
واژه شناسی گذرنامه
ظهور واژهی پاسپورت برای اولین بار در زبان انگلیسی، به اوایل قرن شانزدهم بازمیگردد و از فرانسوی میانه میآید. پاسپورت در زبان فرانسه در قرن چهارده تا هفده میلادی به معنای «جوازی برای عبور از بندر» بود. قدمت این واژهی فرانسوی به سال ۱۴۲۰ میلادی و زمان پادشاهی لویی چهاردهم بازمیگردد.از این واژه اولین بار در شهر لیون و بهعنوان مجوز صادرشده از سوی مقامات برای عبور آزادانهی تجار استفاده شد. در سال ۱۴۶۴ میلادی، این مفهوم در همهجا گسترانده شد و پاسپورت به یک «اماننامهی صادره از سوی یک مقام برای تردد آزادانه یک شخص» تبدیل شد و تقریباً کاربرد پاسپورتهای امروزی را به دست آورد.
پاسپورت از سال ۱۵۴۰ به بعد
در سال ۱۵۴۰، پادشاه بریتانیا به هیئت مشاوران سلطنت اختیار صدور اسناد مسافرتی را داد و برای اولین بار این سند به پاسپورت معروف شد.در ادبیات، اولین اشاره به واژهی پاسپورت در خطابهی روز سنت کریسپین از نمایشنامه ویلیام شکسپیر آمده است. در این خطابه، هنری پنجم میگوید: «بگذارید برود؛ پاسپورت او آماده است.»
شما چه نظری دارید؟