مریم جلیلوندفرد. معبد آناهیتا در کنگاور، دومین بنای سنگی ایران پس از تخت جمشید، پس از سالها آسیب ناشی از ساختوسازهای غیرمجاز و برداشت بیرویه سنگ، اکنون در مسیر ساماندهی، ادامه کاوشهای باستانشناسی و تدوین پرونده ثبت جهانی یونسکو قرار گرفتهاست.
به گزارش اطلاعات، «آناهیتا» الهه آبهای روان و نماد پاکی در ایران است و معبد آن بر فراز صخرهای عظیم در دشت کنگاور استوار شدهاست. با این حال، معبد این الهه محبوب ایران باستان، روزگار خوشی را در طول تاریخ تجربه نکردهاست.
معبد آناهیتا از سال ۱۳۴۷ در ردیف یکی از ۵ پروژه ملی ایران و در کنار محوطه و بناهای تاریخی مهمی چون تخت جمشید، هفت تپه، بیشاپور و دیوار تاریخی گرگان قرار داشت؛ اما در تمامی این سالها و دههها بهدلیل ساختوسازهای غیرمجاز در عرصه بنا، برداشت بیرویه سنگهای تاریخی معبد برای ساخت کوره آهکپزی و در نهایت توقف فعالیت پایگاه میراث فرهنگی این محوطه باستانی، این محوطه ارزشمند با آسیبهای جدی مواجه شد.
هرچند حذف و جمعآوری ۳۲۰ واحد مسکونی از عرصه معبد آناهیتا بخش عمدهای از مشکلات این محوطه تاریخی را رفع کرد، اما باستانشناسان معتقدند که بقایای معماری دورههای مختلف تاریخی همچنان در زیر و پیرامون محوطه باقی مانده و برای شناخت دقیق تاریخ و کارکرد این بنا، ادامه کاوشهای باستانشناسی ضروری است.
پازلهای گمشده معبد
مرتضی گراوند باستانشناس و مسئول پایگاه ملی محوطه تاریخی کنگاور درتشریح آخرین وضعیت این محوطه تاریخی، از برنامه این پایگاه برای تکمیل زیرساختها، راهاندازی موزه باستانشناسی، ادامه کاوشها و حرکت به سمت مرمت گستردهتر معبد گفت و افزود: در گذشته ساکنان قدیمی منطقه، بخشی از محوطه کنگاور را با نام «گجکن» میشناختند که بهتدریج روی بقایای تاریخی شکل گرفتهبود. در آن دوره، سنگهای بنا نیز گاه از جای خود خارج و برای مصارف مختلف از جمله احداث کورههای آهکپزی استفاده میشد. این اتفاق سبب شد که بخشی از تاریخ معبد در دل ساختوسازهای چندین دوره تاریخی و حتی زندگی روزمره مردم پنهان بماند. وی تصریح کرد: پس از انقلاب نیز فعالیتهای پژوهشی در مقاطعی ادامه یافت. اما در سالهای ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ عملاً فعالیت در پایگاه ملی متوقف شد و این معبد باستانی برای مدتی به فراموشی سپرده شد.
با این حال بازگشت جدی فعالیتهای علمی در معبد آناهیتا از سال ۱۳۹۶ رخ داد و برنامه ساماندهی و حفاظت از محوطه در دستور کار قرار گرفت.
معبد آناهیتا از آغاز فعالیتها در سال ۱۳۴۷ تاکنون، ۵ دوره اصلی را گذراندهاست، اما به گفته مسئول پایگاه ملی محوطه تاریخی کنگاور، ابعاد و ساختار پیچیده معبد بهگونهای است که برای رسیدن به اطلاعات دقیقتر، کاوشهای بیشتر لازم است؛ زیرا یکی از مشکلات اصلی، بقایای معماری دورههای متأخر است که پس از تخریب واحدهای مسکونی در محوطه باقی ماندهاند.
به گفته گراوند، نمیتوان این بقایا را بدون مطالعه و کاوش کنار گذاشت. بخشی از این ساختارها ممکن است به دورههای سلجوقی، ساسانی و دیگر دورههای تاریخی مربوط باشد و فقط با ادامه کاوش میتوان روند تغییرات معماری و کاربری محوطه را بازسازی کرد. بر همین اساس، یکی از پرسشهای اصلی حل نشده در معبد آناهیتا در کنگاور، کارکرد اصلی این بنا است؛ اینکه آیا آنچه امروز بهعنوان «معبد آناهیتا» و ساختارمعماری آن شناخته میشود، دقیقا همان کارکردی را داشته که در منابع تاریخی و پژوهشهای پیشین به آن نسبت داده شده یا اینکه باید در برداشتهای موجود بازنگری کرد؟ مطالعات باستانشناسی هنوز پاسخ مشخصی برای این پرسشها ندارد.
تلاش برای ساماندهی بیشتر
هماکنون بنابر اظهارات مدیر این پایگاه، مهمترین هدفی که در دستور کار قرار دارد، راهاندازی موزه باستانشناسی کنگاور است. قرار است این موزه علاوه بر نمایش آثار، یک سالن معرفی نیز داشته باشد تا بازدیدکننده پیش از ورود به محوطه بداند با چه بنایی روبهرو است و چه تاریخی پشت این سنگهای عظیم قرار دارد. بخشی از آثار مربوط به محوطه نیز در انبار موزه ملی ایران نگهداری میشود و قرار است در چارچوب برنامههای موزهای در همین محوطه مورد استفاده قرار گیرد.
وی گفت: پروژه بلندمدت پایگاه میراث فرهنگی آناهیتا فقط مرمت این بنا نیست، بلکه تدوین و تکمیل پرونده ثبت جهانی با عنوان «منظر باستانشناسی اشکانی ـ ساسانی از معبد آناهیتا تا ایوان مدائن» در عراق است؛ پروندهای زنجیرهای که قرار است مجموعهای از محوطهها و عناصر تاریخی مرتبط را در یک چارچوب فرهنگی و تاریخی به یکدیگر متصل و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند. در این مسیر، معبد آناهیتا، کاخ ناتمام خسرو، مجموعههای معماری دوره ساسانی و دیگر عناصر تاریخی منطقه مورد توجه قرار گرفتهاند و مسیر در نهایت به ایوان مدائن در عراق پیوند میخورد.
گراوند یادآور شد: تلاش تهیهکنندگان پرونده، ایجاد ارتباط تاریخی میان شرق و غرب ایران در دورههای مختلف، از دوره ماد و هخامنشی تا اشکانی و ساسانی در قالب یک منظر فرهنگی است. کنگاور در این روایت تاریخی، جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا شهری است که در مسیر ارتباطی شرق و غرب واقع شده و در دورههای مختلف تاریخی در امتداد مسیرهای مهم ارتباطی قرار داشتهاست.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا تأکید کرد: تلاش ما این است که پرونده ثبت جهانی آناهیتا و آثار مرتبط دوره اشکانی و ساسانی تا ایوان مدائن عراق، طی حدود دو سال آینده تکمیل شود.
