بابک ارشادی

پس از مجموعه تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کبک کانادا در اوایل دهه ۱۹۶۰، موسوم به «انقلاب آرام»، «تو» جای «شما» را در جامعه و خانواده‌ها گرفت

آیا «شما» خطاب کردن طرف مقابل در یک گفت‌وگو همچنان نشانه احترام است؟ به نظر برنارد درن‌ویل، وزیر سابق آموزش و پرورش ایالت کبک در کانادا، دقیقا همین‌طور بود. او قصد داشت این کار را برای دانش‌آموزان، اجباری کند تا ادب و احترام را به مدارس کبِک بازگرداند. با وجود این، برخی کارشناسان با نظر این وزیر محافظه‌کار موافق نبودند.  
بنابر دستورالعملی که توسط دولت ایالت فرانسوی‌زبان کبک در کانادا صادر شد، از روز یکم ژانویه ۲۰۲۶، دانش‌آموزان در مقاطع تحصیلی ابتدایی و متوسطه و در مهد کودک‌ها، موظف شدند معلمان و پرسنل مدرسه را «شما» خطاب کنند. این دستورالعمل پس از پایان تعطیلات سال نو میلادی، لازم‌الاجرا شد. 
تصمیم درن‌ویل، دانش‌آموزان را مجبور می‌کرد که از ابتدای سال ۲۰۲۶ هنگام گفتگو با بزرگسالان و پرسنل آموزشی، آن‌ها را «خانم» یا «آقا» خطاب کنند؛ در حالی که تا پیش از آن، رعایت این آداب در مؤسسات آموزشی، اختیاری بود.  دولت ایالتی کبک اعلام کرد که هدف از ابلاغ این دستورالعمل، بازگرداندن ادب و احترام به فضاهای آموزشی است. مجازات‌هایی نیز برای دانش‌آموزان متخلف در نظر گرفته شد ازجمله: تذکر شفاهی، توبیخ کتبی، محرومیت از کلاس و ساعات تفریح، تعلیق و حتی اخراج. 
تحکیم اقتدار معلمان
بانیان این طرح معتقدند که با اجرای آن، انضباط بیشتری در کلاس درس و فضای عمومی مدرسه برقرار می‌شود. خانم اورلی دی‌یپ، کارشناس آموزش مقطع ابتدایی می‌گوید شخصا شاهد موارد بی‌ادبی دانش‌آموزان به معلمان بوده است. 
وی می‌افزاید«اجرای این طرح تلاش برای انضباط بیشتر است. راستش زمانی که مجبور باشید طرف مقابل را شما خطاب کنید، بی‌احترامی کردن به او دشوارتر می‌شود.»   
با این حال، دی‌یپ اذعان می‌کند که اجبار دانش‌آموزان به شما خطاب کردن بزرگ‌ترها به تنهایی ضامن رعایت آداب اجتماعی در مدرسه نیست، مضاف بر این که تحمیل آن به دانش‌آموزان به نوعی «فضای اقتدار» را برقرار خواهد کرد و باعث بروز فاصله میان دانش‌آموزان و پرسنل آموزشی خواهد شد. 
از سوی دیگر، خانم ملانی دوموشل، استاد و پژوهشگر آموزش در دانشگاه مونترال، معتقد است که معلمان از قدرت و سواد حرفه‌ای لازم برای برقرار کردن نظم در کلاس‌هایشان برخوردارند و نیازی به این تدابیر تازه نیست. 
او می‌گوید: «این کلیشه ذهنی وجود دارد که بین شما گفتن و ادب، رابطه مستقیم و قطعی وجود دارد. شما گفتن، قطعا رعایت قواعد آداب معاشرت است، ولی ضامن احترام به معلم نیست. می‌توان او را تو خطاب کرد و در عین حال بسیار مؤدب بود. احترام ربطی به شما گفتن ندارد.»
ملانی دوموشل خاطرنشان می‌کند که تا کنون هیچ پژوهش علمی ثابت نکرده است که شما گفتن به معلم در کلاس‌های مقاطع ابتدایی و متوسط، باعث تقویت فضای احترام شده باشد. 
آیا «شما» گفتن فاصله ایجاد می‌کند؟  
آیا شما گفتن به‌راستی نشانه احترام در جامعه کبک است؟ خانم الکساندرا دوپویی، دانشجوی رشته دکترای جامعه‌شناسی زبان در دانشگاه مونترال می‌گوید: «در زبان فرانسه، تمایز کامل میان تو و شما وجود دارد. از دیدگاه قواعد اجتماعی، استفاده از شما به جای تو نشانه احترام به مخاطب و تأیید اقتدار اوست. اما به خاطر داشته باشیم که وزن و اهمیت واژگان معمولا به همان میزانی است که ما اراده می‌کنیم نه بیشتر.» 
پس از مجموعه تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کبک در اوایل دهه ۱۹۶۰، موسوم به «انقلاب آرام»، «تو» جای «شما» را در جامعه و خانواده‌های کبکی گرفت. در سال ۲۰۲۱، خانم ژولی اوژه، استاد جامعه‌شناسی زبان و مدرس دپارتمان زبان‌شناسی و ترجمه در دانشگاه مونترال، در مصاحبه‌ای گفته بود: «حتی مؤمن‌ترین کاتولیک‌ها هم وقتی با خدا مناجات می‌کنند، به او تو می‌گویند.» 
به نظر او، درست است که شما خطاب کردن حاوی پیام ادب و احترام است، اما ضمنا فاصله‌ای ایجاد می‌کند که ضرورتا مترادف احترام نیست. درست به همین دلیل است که بعضی افراد از این که شما خطاب شوند معذب می‌شوند و حتی در مواردی احساس توهین می‌کنند.
شما گفتن همیشه مؤثر نیست
 به نظر روک شوینار، استاد بازنشسته روان‌شناسی آموزش در دانشگاه مونترال، اجبار و تحمیل استفاده از شما برای برقرار کردن فضای احترام کافی نیست. می‌توان افراد را تو خطاب کرد و در عین حال، حق احترام به آن‌ها را به تمامی ادا کرد. در عین حال، می‌توان به آن‌ها شما گفت و کمال بی‌ادبی را نثارشان کرد. به نظر او این که دانش‌آموزان، معلم خود را تو یا شما خطاب کنند، انتخابی است که باید به خود معلمان واگذار کرد. روک شوینار نتیجه می‌گیرد: «تحمیل این دستورالعمل به معنی دخالت در کاری است که اجرای آن بسیار دشوار بوده و نهایتا قرار هم نیست نتایج چندان مثبتی به بار بیاورد.»
معلمان ناخشنود
ریشار برژوون، رئیس فدراسیون اتحادیه‌های معلمان کبک،  می‌گوید برخی از معلمان ناخشنودی خود را از این تصمیم به او اطلاع داده اند چون معتقدند تصمیم وزیر به دیکته کردن نظرش در مورد نحوه برقراری ارتباط میان معلم و دانش‌آموز کار درستی نیست. نتایج یک نظرسنجی که در اکتبر ۲۰۲۵ توسط اتحادیه‌های معلمان کبک برگزار شد نشان داد کمتر از شش درصد معلمان معتقدند که مجبور کردن دانش‌آموزان به شما گفتن، راه مؤثری برای کاهش موارد بی‌ادبی در مدارس خواهد بود. برژووین می‌گوید: «به جای صدور بخشنامه، آقای وزیر باید نظرش را به مدارس اعلام  و اختیار اجرا یا عدم اجرای آن را بر حسب شرایط، به تک‌تک مدارس واگذار می‌کرد.»
برخی از کارشناسان امور مدارس نیز معتقدند که به جای قانون گذاشتن برای این که دانش‌آموزان مراقب حرف زدنشان باشند، بهتر است به آن‌ها حمایت‌های تحصیلی و روان‌شناختی ارائه شود.  
انجمن آموزش پیش‌دبستانی ایالت کبک نیز اعلام کرد که شما گفتن ممکن است برای بچه‌های کودکستانی، به‎ویژه برای آنهایی که یا به زبان فرانسه مسلط نیستند یا برخی مشکلات آموزشی دارند مشکل باشد. به همین دلیل، مقامات از معلمان پیش‌دبستانی خواسته‌اند تدابیر تازه را با ملایمت و مورد به مورد اجرا کنند.