هر چند روز جهانی باستان شناسی به معنای اخص و به طور ویژه روز گرامیداشت رشته و دانش نوپدید باستان شناختی در معنای متعارف و رایج محسوب و تعریف و فهمیده می‌شود. لیکن در ذیل مفهوم جامع و معنای کلان و ژرف و باستانی و هلنی تبار« آرکئولوژی » یعنی دانش و دانایی « آرخه» و مبادی یا « لوگوس» و یا مبانی هر موضوعی و هر مسأله ای و هر پدیده‌ای و هر واقعیتی و هر رخدادی را به وساطت و به مدد آثار آن  «پدیدار» و نشانه‌های آن واقعیت و پدیده و رخداد می‌توان، شناسایی ، ردیابی و رصد و تعریف کرد و به سطحی و سویه‌ای و لایه‌ای از شناخت آن دست یافت.

 آرکئولوژی(باستان‌شناسی) را از این نگر و به مفهوم کلی و کلان و در معنای ریشه‌ای و سرچشمه‌ای و ژرف و بنیادینش ، می‌توان ، دانش و دانایی و روش و راهکار و ابزارشناخت نظام‌های فکری و دانایی رشته‌ها و دانش‌ها و یا علوم دیگر نیز، دید و دانست و تعریف کرد. حتی فلسفه را در ذیل مفهوم" آرکئولوژی" می‌توان تعریف کرد.

چون مفهوم « آرکئولوژی »، فلسفی تراز مفهوم فلسفه است و مبدأ و به مفهوم دقیق‌تر«مبادی» و «مبنا»  یا«مبانی» فلسفی‌اش را فلسفه هم بر زمینه و شاخه «آرخه» و«لوگوس» بنیاد نهاده است هم به مدد عقل و منطق(لوژیک) و پرسمان یا «دیالوژیک» فلسفی کوشیده است به معرفت بنیادی تر از موضوعات ومسأله هایش دست یابد. به دیگر سخن هم فلسفه را، هم موضوع مورد پرسشش را با «آرخه» و«لوگوس» می‌توان فهمید و می‌شود تعریف کرد.

نکته دیگر در خور گفت آنکه باستان شناسی چونان دانش نوپدید روزگار ما صرفا یک رشته و دانش در میان دیگر رشته‌ها و دانش‌ها نیست. نوع نوینی از ابزارشناخت ، نوع نوینی از روش و راهکار شناخت نوپدید برای بسیاری از رشته‌ها و دانش‌های دیگر روزگار ما نیز کاربرد داشته است.

همچنین در ذیل مفهوم دانش باستان شناختی نوع نوینی از نسبت، رابطه و گفتمان و رویکرد انسان روزگار ما را به تاریخ، فرهنگ، جامعه وجهان انسانی ما به گذشته و مواریث فرهنگی و آثار به جای مانده از گذشته‌ای که گذشته بشری ما بوده است، نیز می‌توان تعریف کرد.

همچنین و بر همین سیاق در ذیل دانش باستان نوپدید باستان‌شناسی، نوع نوینی از پرسشگری و سنجشگری و واکاوی و بازخوانی و کشش‌ها و خیزش‌ها و کنجکاوی‌های شناخت ورزانه انسان روزگار ما را که سرشتین انسان و انسان بودن اوست ، می‌توان تعریف کرد.

دانش باستان‌شناسی شانه به شانه کاویدن و کشف و گرداوری و داوری آثارگذشته‌ای که گذشته و سرگذشت و ماجرای، تاریخ، فرهنگ ، جامعه و جهان بشری است و متعلق به ما است ، در حفاظت و مرمت و نگهداری و پاسداری و معرفی اصولی و روشمندانه ماده‌ها و منابع مکشوف باستان‌شناسان، و محوطه‌ها و مکان‌ها و مآثر تاریخی از هر نوع اعم از نوشتاری و نانوشتاری اعم از میراث ناملوس و ملموس ، مسئولیت خطیر و مهم دیگر را نیز برشانه گرفته‌اند.

 کوتاه سخن آن که بی‌مداهنه و اغراق دانش باستان‌شناسی و یا تسامحا «ملغمه‌ای از علوم باستان شناسی» ، دانشی چند وجهی  بینا و حتی چند رشته‌ای است. و هرآینه، یکی از پیچیده‌ترین رشته‌ها و دانش‌های روزگار ما بوده است و بر خوان ضیافت منابع و ماده‌های مکشوف دانش باستان‌شناسی و کلنگ باستان‌شناسان، رشته‌ها و دانش‌های بسیار در مسیر ردیابی و رصد پیشینه و ریشینه و عقبه‌ی موضوعات مورد پرسش و پژوهش خود گردآمده‌اند وکام برمی گیرند. 

کوتاه سخن آن که باستان شناسی یکی از پیچیده وذومراتب و کثیرالاضلاع هم به لحاظ نوع منابع و ماده‌های مورد پژوهش و مطالعه هم نوع مسأله‌های خرد و کلان توصیفی و تحلیلی و تبیینی و تفسیری و ارجاعی و تاویلی مطرح شده درآن هم به لحاظ روش‌شناسی و راهکارهای پژوهشی به خدمت گرفته شده در باستان‌شناسی هم در میدان عمل و گرداوری هم در مقام نظر و داوری روزگار ما محسوب می‌شود.

دانش و رویکرد و نسبت و گفتمان و ابزار و روش و راهکار شناخت نوپدیدی که در جغرافیای پرچین و شکن فکری و نظام‌های دانایی و ارزشی تاریخ ترین و تاریخ اندیش وتاریخ کاو و تاریخمدارترین روزگاران در تاریخ ، فرهنگ، جامعه وجهان بشری ما برآمده و برصحنه آمده است.

برآمده و بر صحنه آمده است تا پلی میان مغاک‌های ژرف و گسل‌های بی‌سابقه‌ای که میان انسان عالم مدرن و مواریث گذشته افتاده است به پا کند.

پل یا پل‌هایی که به غایت شکننده‌اند و آسیب‌پذیر. اما جذاب! و تسکین بخش ! هرچند لحظه‌ای! و ناپایدار!گرامی باد! روز جهانی باستان‌شناسی بر باستان‌شناسان و همه دانش‌دوستان.