این اجلاس پنجم آبان‌ماه، برابر با ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ در مسکو برگزار می‌شود و در صورت حضور رئیس‌جمهور ایران و دیدار او با ولادیمیر پوتین، می‌تواند یکی از رویدادهای مهم دیپلماتیک آن باشد. پزشکیان و پوتین در ماه‌های اخیر چند بار دیدار کرده‌اند؛ نخست در اوایل سپتامبر در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک و سپس هشتم اکتبر در حاشیه نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در ترکمنستان.

در دیدار اخیر، پوتین با اشاره به تلاش‌های ایران برای دستیابی به راه‌حلی از طریق دیپلماسی، آمادگی روسیه را برای میانجیگری و کمک به پایان بحران اعلام کرد. روز بعد، پوتین با دونالد ترامپ گفت‌وگوی تلفنی داشت و دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین اعلام کرد پوتین با هماهنگی پزشکیان، دیدگاه ایران را درباره راه‌حل  پایان درگیری به ترامپ منتقل کرده است هر چند بخش عمده این گفت‌وگو به موضوع اوکراین اختصاص داشت. 

اهمیت این تحول در آن است که نشان می‌دهد اعلام آمادگی مسکو برای کمک به حل بحران، دست‌کم در مرحله انتقال پیام، به اقدامی عملی تبدیل شده است. هنوز محتوای پیشنهاد ایران و واکنش واشنگتن منتشر نشده، اما اصل این تماس نشان می‌دهد که مسکو با هر دو طرف کانال ارتباطی دارد.

از این رو، سفر احتمالی پزشکیان به مسکو را نمی‌توان صرفاً حضوری تشریفاتی در یک اجلاس اقتصادی دانست. دیدار احتمالی با پوتین می‌تواند فرصتی برای بررسی نتایج این تماس‌ها و ارزیابی مواضع واشنگتن باشد.

مجمع کشورهای صادرکننده گاز که به «اوپک گازی» نیز شهرت دارد، در سال ۲۰۰۱ با برگزاری نخستین نشست وزیران کشورهای صادرکننده گاز در تهران شکل گرفت و در سال ۲۰۰۸ با تصویب اساسنامه در مسکو، ساختاری رسمی یافت. دبیرخانه دائمی این مجمع در دوحه مستقر است. ایران از آغاز شکل‌گیری این مجموعه، در توسعه همکاری میان کشورهای دارنده منابع گازی نقش مهمی داشته است. دکتر محمدحسین عادلی از سال ۲۰۱۴ تا پایان ۲۰۱۷ دبیرکل مجمع بود و سومین اجلاس سران آن نیز نوامبر ۲۰۱۵ در تهران برگزار شد. کشورهای عضو و ناظر مجمع، بخش بزرگی از ذخایر گاز جهان را در اختیار دارند و از این منظر، جایگاهی قابل‌توجه در آینده بازار جهانی انرژی دارند.

اجلاس مسکو در حالی برگزار می‌شود که پیامدهای جنگ میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر، همچنان بر امنیت خلیج فارس و مسیرهای انتقال انرژی سایه افکنده است. اختلال در فعالیت تأسیسات انرژی و کشتیرانی در محدوده تنگه هرمز، نگرانی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را افزایش داده است. پیامدهای این وضعیت تنها به بخش انرژی محدود نمی‌شود. 

گاز طبیعی از خوراک‌های اصلی تولید آمونیاک و کودهای شیمیایی است و افزایش قیمت یا اختلال در عرضه آن می‌تواند بر تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی کشورهای مختلف تأثیر بگذارد. در کنار این ملاحظات، تغییر در سیاست آمریکا نسبت به روسیه نیز قابل‌توجه است. دونالد ترامپ در شانزدهم اکتبر با صدور فرمانی اجرای تحریم‌ها و تعرفه‌های جدیدی را که بر اساس قانون گراهام علیه روسیه ابلاغ شده بود بحالت تعلیق درآورد. 

این تصمیم پس از توافق ترامپ و پوتین درباره عرضه گازوئیل روسیه به بازار جهانی اتخاذ شد. هرچند این اقدام به معنای لغو تمامی تحریم‌های روسیه نیست و تحریم‌های پیشین همچنان برقرارند، اما می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در رویکرد واشنگتن نسبت به مسکو باشد. به نظر می‌رسد فشار ناشی از افزایش قیمت سوخت بر اقتصاد آمریکا، به‌ویژه در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، در شکل‌گیری این رویکرد بی‌تأثیر نبوده است.

چنین فضایی می‌تواند ظرفیت دیپلماتیک روسیه را برای گفت‌وگو با هر دو طرف افزایش دهد. روسیه به دلیل روابط راهبردی با ایران و برخورداری از کانال‌های ارتباطی مستقیم با آمریکا، در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند از آن برای انتقال پیام‌ها و نزدیک‌کردن دیدگاه‌های دو طرف استفاده کند. با این حال، باید میان امکان میانجیگری و موفقیت آن تفاوت قائل شد.

روسیه منافع مستقل خود را دنبال می‌کند و افزایش قیمت جهانی انرژی برای این کشور، به‌عنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت و گاز، فرصت‌های اقتصادی نیز ایجاد کرده است. بنابراین، پایان سریع بحران ممکن است در کوتاه‌مدت با تمامی منافع اقتصادی مسکو همسو نباشد. 

در مقابل، نقش‌آفرینی مؤثر در کاهش تنش می‌تواند اعتبار بین‌المللی روسیه را تقویت کند و به کاهش بی‌ثباتی در خاورمیانه کمک کند. برای ایران نیز استفاده از ظرفیت دیپلماتیک روسیه می‌تواند بخشی از تلاش گسترده‌تر برای کاهش تنش و دستیابی به توافقی پایدار باشد؛ مشروط بر آنکه استقلال تصمیم‌گیری کشور حفظ شود و از ظرفیت‌های دیگر منطقه‌ای و بین‌المللی نیز بهره گرفته شود.

اجلاس مسکو از یک سو فرصتی برای تأکید بر ضرورت حفاظت از زیرساخت‌های انرژی، رعایت حقوق کشورهای تولیدکننده، تأمین امنیت کشتیرانی در خلیج فارس و جلوگیری از گسترش جنگ فراهم می‌کند و از سوی دیگر، امکان پیگیری راهکارهای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن را در حاشیه گفت‌وگوهای سیاسی به وجود می‌آورد.

اهمیت سفر احتمالی پزشکیان به مسکو را باید در پیوند دو موضوع جست‌وجو کرد: جایگاه ایران در همکاری‌های جهانی انرژی و ظرفیت تازه‌ای که ممکن است در روابط روسیه و آمریکا برای کاهش بحران پدید آمده باشد. بنا بر اعلام کرملین، پوتین دیدگاه ایران را به ترامپ منتقل کرده و واشنگتن نیز در مواجهه با مسکو نشانه‌هایی از تغییر رویکرد نشان داده است. 

با این حال، تبدیل این تماس‌ها به روندی مؤثر، به اراده سیاسی طرفین و دستیابی به تفاهم‌هایی روشن و قابل اجرا نیاز دارد. اجلاس پنجم آبان مسکو می‌تواند فراتر از نشستی درباره آینده بازار جهانی گاز، آزمونی برای نقش دیپلماتیک روسیه در یکی از حساس‌ترین بحران‌های منطقه باشد.

دیدار احتمالی پزشکیان و پوتین نیز می‌تواند روشن‌تر کند که آیا مسکو قادر خواهد بود از جایگاه انتقال‌دهنده پیام، به تسهیل‌کننده گفت‌وگویی مؤثر میان تهران و واشنگتن تبدیل شود؛ نقشی که در صورت موفقیت می‌تواند به کاهش تنش‌ها، تقویت امنیت خلیج فارس و بازگشت ثبات به منطقه کمک کند.