حسن فرازمند
* اشاره: سینما زمانی در ایران متولد شد که نشریاتی چند، در دسترس مردم بود و انتظار می‌رفت که همان نشریات مختصر در آن روزگار، برای سینما درآن برهه‌ها، حداقل روایت نگاری و ثبت وقایع می‌کردند، اما جز در مواردی خاص از وقایع مربوط به رونق گرفتن سینما بسیار اندک اتفاق افتاد و نوشته شد و ممکن است به این دلیل باشد که برخی اتفاق‌ها ضد و نقیض می‌نمایند و سرنخ درست و درمانی به پژوهشگران نمی‌دهد.
در این گزارش تمام تلاشم را بکار بسته‌ام که زنجیره‌ای کوتاه از وقایع قبل از افتتاح گراندسینما ببافم شاید بتوانم فضایی نسبی از خلاصه تاریخ سینما در دوران قبل از گراندسینما را به‌دست خوانندگان صفحه صدسالگی بدهم.
سینما، قبل از گراند سینما
آن طور که در صفحه ۸ روزنامه صوراسرافیل شماره ۲۶ اعلانی به تاریخ ۱۲۸۷ شمسی آمده است، در سال ۱۳۲۶قمری برابر با ۱۲۸۷شمسی و ۱۹۰۸ میلادی نخستین اعلان مربوط به نمایش یک فیلم برای عموم در محلی به نام سینما در جراید به چاپ رسید.
در «اعلان» یادشده آمده بود: «پرده‌های جدید تماشایی سینماتوگراف که عوالم را به طور حرکت و تجسم نشان می‌دهد به تازگی وارد شده و در خیابان ناصری در یکی از مغازه‌های جناب تاجرباشی نشان داده می‌شود. مقدم آقایان محترم از یکساعت بعد از ظهر تا دو ساعت از شب گذشته در کمال احترام پذیرفته می‌شود» و این درحالی بود که مدتی قبل از این تاریخ، میرزا ابراهیم‌خان صحاف باشی در خیابان چراغ گاز سالنی افتتاح کرده بود و فیلمهای کمدی و خبری کوتاه که در نهایت از ده دقیقه تجاوز نمی‌کرد، نمایش می‌داد.
میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی کسی بود که در سفر مظفرالدین‌شاه به فرنگ در سال ۱۲۷۹شمسی، موجب آشنایی با این وسیله سرگرمی در محل آبهای گرم معدنی کنترکسویل فرانسه گشت و شاه را آنقدر مجذوب کرد که بلافاصله دستور داد میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی یک عدد آن را خریده و طرز کار آن را یاد بگیرد. این دستگاه که در آن زمان «سینماتوگراف» نامیده می‌شد خریداری شد و به دستور مظفرالدین‌شاه، میرزا ابراهیم‌خان صحاف باشی از مراسم کارناوال گل که در فرانسه برقرار بود فیلمبرداری کرد و همین عمل نام او را به عنوان اولین فیلمبردار ایرانی درتاریخ ثبت کرد.
میرزا ابراهیم‌خان صحاف‌باشی پس از بازگشت به ایران، شمع محافل درباری شد و به عنوان تفریحی اشرافی به خدمت دربار درآمد. خیلی زود فیلم‌هایی از زندگی زنان حرمسرا، خواجگان، مسافرتهای شاه، شیرهای شاه در دوشان‌تپه و مراسم سینه‌زنی تهیه و در اندرونی و خانه‌های شاهزادگان به نمایش درآمد و تا آنجا پیش رفت که خود مظفرالدین شاه تصمیم به ساختن فیلم گرفت و اولین فیلم فارسی را از زندگی خواجه‌های درباری کارگردانی کرد. چند سال بعد با شروع انقلاب مشروطیت بهره‌گیری از هنر سینماتوگراف عمومی شد و مراکزی برای تماشای عمومی ایجاد شد.
عمومی شدن سینما
آن طور که یحیی دولت‌آبادی در صفحه ۱۴۳ کتاب «حیات یحیی» نوشته است: عمومی شدن سینما اولین قدم برای سینما در ایران بود که با احداث سالن‌هایی توسط اقلیتهای دینی و افراد غیر ایرانی ایجاد گردید. اولین فرد از این گروه که اقدام به بازگشایی سینما کرد «روسی‌خان» بود. وی در سال ۱۲۵۴قمری در تهران از پدری انگلیسی و مادری روسی متولد شد و نام اصلیش ایوانف بود. در آغاز سلطنت مظفرالدین شاه به عنوان یکی از تکنسین‌های عکاسخانه شاهی استخدام شد و در آغاز سلطنت محمدعلی شاه به ریاست بخش عکاسی دارالفنون و مقام عکاس‌باشی دربار دست یافت. شهرت وی به روسی‌خان به دلیل عکس‌های جالبی بود که از محمدعلی‌شاه و خانواده‌اش برداشته بود و بدین سبب از جانب شاه بدین عنوان ملقب شده بود. روسی‌خان در سال ۱۲۸۵شمسی پس از آگاهی از تمایل عمومی مردم به سینماتوگراف، یک دستگاه نمایش و پانزده حلقه فیلم۶۰۰ الی ۸۰۰ میلیمتری از کمپانی پاته خریداری کرد و مشغول نمایش فیلمهای کمدی در اندرون شاهی و خانه‌های اعیان و اشراف شد.
همچنین در مجالس عروسی از جمله عروسی ظل‌السلطان در باغشاه به نمایش فیلمهای کمدی پرداخت. بنا به نوشته مرحوم جمال امید نویسنده و پژوهشگر معاصر در صفحات ۵ تا ۲۶ کتاب تاریخ سینمای ایران، روسی‌خان درسال ۱۲۸۷شمسی به دنبال کسب سودودرآمد بیشتر به تأسیس یک سالن سینما در خیابان علاء‌الدوله (فردوسی فعلی) پرداخت و سالن را با نمایش فیلمی از جنگ روس و ژاپن افتتاح کرد. مدتی بعد سالن بزرگتر در خیابان لاله‌زار اجاره کرد و آن را با نام «تماشاخانه بومر و روسی‌خان» بازگشایی کرد. بزودی اهمیت تجاری فروش بلیط‌های سالن سینما از دید دیگر ایرانیان پنهان نماند و به تدریج اشخاص جدیدی به این صنعت نوپا جذب شدند. ازجمله این افراد آقایوف (مشهور به تاجرباشی) بود که در ابتدا در خیابان چراغ گاز در قهوه‌خانه زرگرآباد به نمایش فیلم می‌پرداخت و به دلیل استقبال مردم از این سالن مورد اعتراض روسی‌خان واقع شد. کار به زد و خورد کشید اما آقایوف از پا ننشست و سالن کوچکی با بیست صندلی در خیابان ناصرخسرو راه انداخت.
آمدن اردشیرخان
بنا به نوشته مسعود مهرابی پژوهشگرسینما، تنها کسی که توانست سینما را به معنی امروزی در ایران همگانی کند شخصی ارمنی بود به نام «آرداشس باتماگرایان» (معروف به اردشیرخان ارمنی) که در سال ۱۲۹۱ شمسی در خیابان علاء‌الدوله سالن باز کرد و با پخش سریال‌های تارزان محبوبیتی همگانی یافت. از اقدامات مهم او، تفهیم فیلمهای خارجی به ایرانیان بود، چه درآن زمان آشنایی با زبان خارجی متداول نبود و اردشیرخان با آوردن یک مترجم به بیان صحنه‌های فیلم و ترجمه جمله‌های زیرنویس می‌پرداخت و آوردن گروهی نوازنده که به نواختن موسیقی متناسب با صحنه‌های فیلم می‌پرداختند قدمی مؤثر در مردمی‌شدن سینما برداشت. از جمله اقدامات دیگر او ایجاد بوفه درسالن سینما بود که برجذابیت سالن سینما و استفاده از آن به عنوان یک تفریح شادی بخش خانوادگی افزود. در تیر ۱۲۹۴ اردشیرخان سالن «مدرن سینما» و در سال ۱۲۹۶ سالن «خورشید» را افتتاح کرد اما بعدها به دلیل اختلاف و درگیری با نظمیه تعطیل شد. افتتاح سالنهای ویژه بانوان و رکود سالنهای سینماهای تهران، سینماداران را بر آن داشت تا با دست زدن به اقدامات گوناگون شمار تماشاگران خود را افزایش دهند. از جمله این اقدامات علاوه بر استخدام مترجمان و توضیح دهندگان شوخ و بذله‌گو و استخدام گروه نوازنده، دادن بستنی و لیموناد مجانی در سالن سینماها بود. گاه سینماداران حتی در فروش بلیط نیز تغییراتی می‌دادند به طوری که سینمای زرتشتیان یک‌نسخه روزنامه اطلاعات را به جای بلیط قبول می‌کرد و یا در سینمای دیگر بعد از خرید یک بلیط، بلیط دوم نصف قیمت داده می‌شد. اما همچنان سالن سینماها خالی بود.
و اما گراند سینما ...
بعد ازتمام وقایع تلخ و شیرینی که برسر اولین سالنهای سینماهای تهران آمد نوبت به تاسیس و افتتاح اولین سینمای مدرن شد و یک سالن به عنوان آبرومندترین سینمای تهران از چشم متجددین عصر رضاشاه در سال۱۳۰۳ شمسی به‌نام «گراند سینما» توسط علی وکیلی در خیابان لاله‌زار تهران در «گراندهتل» تاسیس و افتتاح شد.
البته این سینما هم با وقایع تلخ و شیرین دیگری مواجه بود اما علی وکیلی، با هوشیاری و اشراف به مسائل اجتماعی آن روزگار سالها توانست این سینما را فعال نگاه دارد. در این گزارش شماری از اولین فیلمهای اکران شده در گراند سینما را که آگهی‌های آنها در روزنامه اطلاعات چاپ شده بود را برایتان یادآوری کرده‌ام.
شما چه نظری دارید؟