اطلاعات - مینا حیدری: معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور و رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران از انتشار نتایج طرح ملی سلامت روان در سال جاری خبر داد.در این طرح بیش از ۴۳۵ هزار نفر مشارکت کردند که از میان آنها بیش از ۷۰ هزار نفر در مرحله پرخطر قرار گرفتند و به مداخله تخصصی نیاز داشتند.
بر اساس اطلاعات تکمیلی منتشرشده از این طرح، ۴۳۵ هزار و ۱۵۹ نفر پرسشنامه را تکمیل کرده‌اند و ۷۰ هزار و ۷۲۳ نفر، معادل حدود ۱۶.۳ درصد شرکت‌کنندگان، در گروه پرخطر شناسایی شده‌اند. این افراد بر اساس نتایج غربالگری به پیگیری و دریافت خدمات روان‌شناختی نیاز داشته‌اند.
از شناسایی تا دریافت خدمات تخصصی
موسوی‌چلک با اشاره به این که شناسایی افراد در معرض خطر، تنها مرحله نخست این برنامه بوده است، گفت: پس از مشخص شدن نتایج، اطلاعات افراد به تفکیک استان و شهرستان در اختیار مجموعه‌های مربوط قرار گرفت تا با آنها تماس گرفته و زمینه دریافت خدمات تخصصی فراهم شود.
به گفته وی آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد از مجموع ۷۰ هزار و ۷۲۳ فرد شناسایی‌شده در گروه پرخطر، ۳۶ هزار و ۷۴۴ نفر برای دریافت خدمات تخصصی رضایت داده‌اند. در مرحله پیگیری نیز با ۲۵ هزار و ۹۱۱ نفر تماس موفق برقرار شده و ۲۳ هزار و ۲۶۸ نفر به مراکز مشاوره و روان‌شناسی معرفی شده‌اند.
تاکنون بیش از ۱۱ هزار نفر نیز خدمات مشاوره دریافت کرده‌اند. این فاصله میان شمار افراد شناسایی‌شده و کسانی که در نهایت خدمات دریافت کرده‌اند، یکی از موضوعات مهم در ارزیابی اثربخشی طرح است؛ زیرا شناسایی افراد در معرض خطر زمانی می‌تواند به کاهش آسیب‌های روانی منجر شود که امکان دسترسی آنها به خدمات تخصصی نیز فراهم باشد.
اهمیت سنجش سلامت روان پس از بحران
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی با اشاره به شرایط پس از جنگ توضیح داد: در بحران‌های شدید، به‌ویژه زمانی که استمرار پیدا می‌کنند یا وقتی جامعه برای مدتی در وضعیت تعلیق و نااطمینانی قرار می‌گیرد، احتمال بروز مشکلات روانی افزایش می‌یابد. مشکلات اقتصادی، بیکاری و نامشخص بودن چشم‌انداز آینده نیز می‌تواند این وضعیت را تشدید کنند.
به گفته او، نگرانی اصلی این بود که بخشی از مردم در صورت شناسایی نشدن و دریافت نکردن خدمات به‌موقع، با مشکلات روانی ماندگارتر مواجه شوند. به همین دلیل، اجرای طرح سنجش ملی سلامت روان در دستور کار قرار گرفت.
موسوی‌چلک با اشاره به همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سازمان نظام روان‌شناسی و سایر مجموعه‌های تخصصی گفت: برای اجرای این طرح از ظرفیت‌های علمی و تخصصی موجود استفاده کردیم و تلاش شد خدمات موردنیاز افراد شناسایی‌شده، بدون محدودیت پوشش بیمه‌ای و به‌صورت رایگان ارائه شود.
او افزود: دو اپراتور تلفن همراه نیز با ارسال پیامک به مشترکان خود در اطلاع‌رسانی و افزایش مشارکت مردم نقش داشتند. پس از شناسایی افراد نیازمند مداخله، اطلاعات آنها به استان‌ها و شهرستان‌ها ارسال شد تا پیگیری‌ها با فاصله زمانی کمتری انجام شود.
کودکان نیز از پیامدهای بحران در امان نیستند
موسوی‌چلک در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی وضعیت سلامت روان کودکان و نوجوانان اشاره کرد و گفت: در کنار سنجش افراد بالای ۱۸ سال، وضعیت هشت اختلال روانی در میان کودکان زیر ۱۸ سال در پنج شهر بررسی شد. افسردگی، اضطراب و تنش در روابط با والدین از جمله موضوعات موردتوجه در این بررسی‌ها بود.
او با تأکید بر اهمیت شناسایی زودهنگام مشکلات روانی کودکان افزود: اگر مداخلات روان‌شناختی در زمان مناسب انجام نشود، برخی مشکلات می‌توانند به وضعیت مزمن تبدیل شوند و پیامدهای دیگری را در زندگی فرد به دنبال داشته باشند.
به اعتقاد این مددکار اجتماعی، توجه به سلامت روان نباید تنها به زمان وقوع بحران محدود شود؛ زیرا پیامدهای روانی حوادث ممکن است در ماه‌های بعد نیز ادامه پیدا کند و گروه‌های مختلف جامعه، از کودکان و نوجوانان تا سالمندان و خانواده‌های آسیب‌پذیر را درگیر سازد.
ضرورت استمرار خدمات پس از غربالگری
نتایج این طرح بار دیگر اهمیت دسترسی عمومی به خدمات سلامت روان را مطرح می‌کند. شناسایی بیش از ۷۰ هزار نفر در گروه پرخطر، در کنار فاصله میان افراد شناسایی‌شده و دریافت‌کنندگان خدمات، نشان می‌دهد که نظام مداخله اجتماعی و روان‌شناختی با وظیفه‌ای فراتر از اجرای یک غربالگری روبه‌روست.
در این میان، دسترسی آسان به مراکز مشاوره، آگاهی مردم از خدمات رایگان، اعتماد به نظام ارائه خدمات و پیگیری وضعیت افرادی که برای دریافت کمک اعلام آمادگی کرده‌اند، اهمیت زیادی دارد.
موسوی‌چلک با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به سلامت روان در شرایط کنونی تأکید کرد که جامعه برای عبور از پیامدهای بحران به خدمات مستمر و نظام‌مند نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت مشکلات روانی صرفا با گذشت زمان برطرف شوند.
نتایج این سنجش نشان می‌دهد که پس از بحران، بخشی از رنج مردم در ظاهر زندگی روزمره دیده نمی‌شود اما در اضطراب، نگرانی، اختلال در روابط خانوادگی و احساس ناامنی روانی ادامه پیدا می‌کند. از این رو، کاهش رنج اجتماعی مستلزم آن است که سلامت روان نیز مانند سایر نیازهای اساسی مردم، در اولویت برنامه‌ریزی‌های حمایتی و اجتماعی قرار گیرد.
نتیجه‌ای که از این آمار می‌توان گرفت، این است که شناسایی آسیب‌های روانی پس از بحران، به‌تنهایی به معنای کاهش رنج افراد نیست. وقتی از میان بیش از ۴۳۵ هزار نفر، ۷۰ هزار و ۷۲۳ نفر در گروه پرخطر قرار می‌گیرند، اما تاکنون فقط بیش از ۱۱ هزار نفر خدمات مشاوره دریافت کرده‌اند، باید پرسید سرنوشت بقیه این افراد چه شده است. فاصله میان شناسایی و دریافت خدمات نشان می‌دهد که نظام سلامت اجتماعی علاوه بر ابزارهای غربالگری، به سازوکارهای مؤثر برای پیگیری، دسترسی آسان به خدمات و تداوم حمایت روانی نیاز دارد.
از سوی دیگر، پیامدهای روانی بحران با پایان یافتن جنگ یا بازگشت زندگی به وضعیت عادی از بین نمی‌روند. اضطراب، ترس، سوگ و ناامنی روانی ممکن است مدت‌ها در زندگی افراد و خانواده‌ها باقی بمانند و اگر به‌موقع مورد توجه قرار نگیرند، به مشکلات عمیق‌تری تبدیل شوند.
بنابراین، سنجش سلامت روان نباید اقدامی مقطعی و محدود به روزهای پس از بحران باشد؛ بلکه باید به نظامی مستمر برای دیده‌بانی اجتماعی و حمایت روانی تبدیل شود. کاهش رنج از جایی آغاز می‌شود که افراد آسیب‌دیده فقط شناسایی نشوند، بلکه تا زمان عبور از بحران، حمایت و همراهی شوند.