جایی که ساکنان آواره هنوز از سیلابهای پاییزی و بمباران بیمارستان ناصر نفس تازه نکرده بودند، که با پیشروی مجدد تانکها دور تازهای از آوارگی را تجربه کردند.
در روز چهارشنبه ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۷ آبان ۱۴۰۵)، تانکها و یگانهای مهندسی ارتش اسرائیل برای نخستین بار پس از برقراری آتشبس شکننده اکتبر ۲۰۲۵، وارد مناطقی در شرق اردوگاه «نصیرات» و شمال «البریج» شدند. این پیشروی کمسابقه که با گلولهباران توپخانهای و تیراندازیهای شدید همراه بود، با حرکت به سمت جاده اصلی صلاحالدین (شاهراه شمالی-جنوبی غزه) در غربِ «خط زرد»، مسیر تردد غیرنظامیان را مسدود کرد و تعداد زیادی از خانوادههای فلسطینی مستقر در پناهگاهها و چادرهای اطراف را وادار به ترک محل و آوارگی چندینوچندباره کرد.
با گذشت بیش از یک سال از توافق آتشبس، گزارشهای تحلیلی و تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که اسرائیل با جابهجایی مداوم موانع بتنیِ «خط زرد» — مرز حائلی که سال گذشته برای جداسازی مناطق اشغالی ترسیم شده بود — به سمت غرب، محدوده تحت کنترل نظامی خود را از ۵۳ درصدِ اولیه به حدود ۷۰ درصد از کل خاک نوار غزه گسترش داده است.
در گزارشهای تکمیلی روز پنجشنبه (۱۹ نوامبر) مشخص شد که یگانهای مهندسی اسرائیل در جریان این عملیات در شرق نصیرات و شمال البریج، چندین ساختمان مسکونی و سازه را منفجر و تخریب کردهاند. اردوگاه نصیرات در طول جنگ غزه یکی از معدود مناطقی بود که عملیات زمینی گسترده در آن انجام نشده بود و دهها هزار آواره از شمال و جنوب به آنجا پناه برده بودند؛ به همین دلیل، این پیشروی ناگهانی نگرانی بیسابقهای ایجاد کرد.
تنها دو روز پیش از این عملیات زمینی، در روز دوشنبه ۱۶ نوامبر، کوادکوپترهای ارتش اسرائیل بر فراز اردوگاه البریج، نصیرات و چند منطقه دیگر، صدها اعلامیه جذب همکاری اطلاعاتی (همراه با شماره تماس افسران امنیتی اسرائیل) را در حالی بر سر ساکنان ریختند که به هر اعلامیه، یک نخ سیگار یا بسته کوچک قهوه چسبانده شده بود. ارتش اسرائیل در حالی با هدف جنگ روانی و سوءاستفاده از محرومیت مردم برای جذب همکار، اقلام کمیابی چون سیگار و قهوه را از آسمان پخش کرد که در گذرگاههای زمینی حتی از ورود شیر مورد نیاز کودکان و مایحتاج اولیه جلوگیری به عمل میآورد.
این تحولات میدانی نشان میدهد که آتشبس ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ اگرچه از شدت بمبارانهای فراگیر کاست، اما عملاً به جنگ و کشتار در غزه پایان نداده و مفاد طرح ۲۰ مادهای صلح ترامپ بهطور روزانه نقض میشود. طبق آمار وزارت بهداشت غزه و گزارشهای نهادهای بینالمللی، در طول ۱۳ ماه گذشته حملات هوایی، پهپادی و توپخانهای اسرائیل متوقف نشده و در جریان بیش از ۶,۰۰۰ مورد نقض گزارششده آتشبس، دستکم ۱,۶۵۸ فلسطینی کشته و حدود ۶,۰۰۰ نفر دیگر زخمی شدهاند؛ آماری که نشان میدهد آتشبس، تنها جنگی تحت نام و پوششی جدید بوده است.
افزون بر این، از نگاه نهادهای ناظر بینالمللی، اسرائیل با کارشکنی در ورود کمکهای بشردوستانه و خودداری از تأیید نیروهای پلیس و استقرار تکنوکراتهای فلسطینی، عملاً مانع اجرای مرحله دوم طرح صلح شده است؛ بنبستی که با اصرار بر خلع سلاح کامل حماس پیش از خروج نیروهای اسرائیلی، پیچیدهتر نیز شده است.
در همین راستا، ائتلافی متشکل از پنج سازمان بزرگ بشردوستانه (آکسفام، شورای پناهندگان نروژ، شورای پناهندگان دانمارک، نجات کودکان و پناهندگان بینالملل) در گزارشی که همزمان با نخستین سالگرد تصویب قطعنامه ۲۸۰۳ شورای امنیت (در حمایت از طرح صلح غزه) منتشر شد، کارنامه یکساله این طرح صلح را در ۱۳ معیار کلیدی ارزیابی کرده و به آن نمره بسیار ضعیف ۴ از ۲۶ داده است. این طرح در بخشهای حیاتی «تسهیل کمکهای بشردوستانه» و «بازسازی» نمره صفر گرفته است.
این کارنامه ضعیف در حوزه امدادرسانی، ریشه در شکاف عمیق میان تعهدات توافق و محدودیتهای اعمالشده در گذرگاهها دارد. طبق مفاد آتشبس اکتبر ۲۰۲۵، قرار بود روزانه حداقل ۶۰۰ کامیون حامل کمکهای بشردوستانه و کالاهای اساسی (معادل حدود ۲۳۲,۸۰۰ کامیون در طول ۱۳ ماه گذشته) وارد غزه شود؛ با این حال، آمارهای رسمی نهادهای محلی و دادههای افشاشده واحد هماهنگی وابسته به ارتش اسرائیل (COGAT) نشان میدهد که در این مدت تنها حدود ۷۷,۶۰۰ کامیون (معادل یکسوم تعهدات) اجازه ورود یافتهاند.
وخامت اوضاع زمانی آشکارتر میشود که به گزارش ائتلاف پنج نهاد امدادی فوقالذکر، میانگین ورود کامیونهای امدادی هماهنگشده با سازمان ملل در پاییز ۲۰۲۶ به حدود ۳۷ تا ۴۹ کامیون در روز سقوط کرده و بخش عمده سهمیه محدود فعلی نیز به کامیونهای تجاریِ گرانقیمت اختصاص یافته است.
افزون بر این، اسرائیل به بهانه محدود کردن کالاهای با «کاربرد دوگانه»، از ورود بیش از ۱۵۰ هزار چادر امدادی و تجهیزات بازسازی در آستانه فصل سرما جلوگیری کرده و سهم دارو و تجهیزات پزشکی از کل محمولههای ورودی سازمان ملل در ماههای اخیر به حدود ۲ درصد کاهش یافته است؛ بهطوری که طبق تازهترین گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA) در نوامبر ۲۰۲۶، موجودی ۴۲ درصد از داروهای اساسی و ۵۵ درصد داروهای شیمیدرمانی در غزه به صفر رسیده و در عمل دستاوردهای ظاهری آتشبس برای ۱.۴ میلیون آواره ساکن چادرهای فرسوده را بیاثر کرده است.
این سیاست جایگزینی کمکهای رایگان با کالاهای تجاری، اقتصاد غزه را در یک بحران دوگانه گرفتار کرده است: از یک سو، طبق دادههای وزارت توسعه اجتماعی غزه، کمکهای ورودی تنها ۱۵ درصد از نیازهای واقعی جمعیت را پوشش میدهد و بیش از ۹۵ درصد مردم کاملاً به امدادرسانی وابستهاند؛ از سوی دیگر، با از دست رفتن قدرت خرید بیش از ۹۰ درصد خانوارها و ثبت نرخ تورم ۲۰۶ درصدی (طبق آمار OCHA)، کالاهای تجاری موجود در بازار نیز برای شهروندان دستنیافتنی است.
به گفته اتاق بازرگانی غزه، ۹۵ درصد محمولههای مجاز به ورود صرفاً کالاهای مصرفی هستند و سهم تجهیزات و نهادههای تولیدی تنها ۵ درصد است؛ بهطوری که اسرائیل با ممنوعیت ورود مواد اولیه، ژنراتور، قطعات یدکی و سیستمهای انرژی خورشیدی در قالب فهرست «کاربرد دوگانه» و کاهش تعداد واردکنندگان غزه از بیش از ۲,۰۰۰ نفر به حدود ۱۰ تا ۱۳ نفر، عملاً امکان احیای چرخه تولید، اشتغال و بازسازی را از این باریکه سلب کرده است.
این در حالی است که با آواره شدن بیش از ۹۰ درصد جمعیت غزه و تسلط نیروهای اسرائیلی بر حدود ۷۰ درصد از این باریکه، جمعیت آواره ناچار است در ۳۰ درصد باقیمانده از خاک غزه بهصورت بسیار متراکم اسکان یابد؛ از ساختمانهای نیمهویرانی که در اثر سالها بمباران و نبود مصالح بازسازی در آستانه فروریختن هستند، تا چادرهایی در نوار ساحلی و مناطق پست که در برابر بادهای شدید و طوفانهای دریایی هیچ حفاظی ندارند.
با آغاز فصل دیگری از سرما و بارانهای سیلآسا، دهها هزار چادر فرسوده و سوراخشده در اثر ترکشها و گلولهها غرق در آب و گل شدهاند. افزون بر بمبارانهای روزانه هوایی و توپخانهای و زمستانِ سخت، قایقهای جنگی اسرائیل نیز هر از چندی به سمت خط ساحلی تیراندازی میکنند و خانوادهها عملاً هیچ نقطه امنی برای پناه گرفتن ندارند.
نفوذ آب باران، ذخایر اندک آرد، لباسها، تشکها و پتوهای خانوادهها را از بین برده و زمینِ اطراف چادرها را به باتلاقی از آب و فاضلاب تبدیل کرده است؛ وضعیتی که در سایه توقف بیش از ۱۵۰ هزار چادر امدادی در پشت مرزها، به افزایش چشمگیر بیماریهای تنفسی و مرگومیر ناشی از سرمازدگی، بهویژه در میان کودکان و سالمندان، منجر شده است. در پی وخامت این بحران، ائتلافی متشکل از بیش از ۵۰ کشور و سازمان بینالمللی در مقر سازمان ملل در نیویورک، با صدور بیانیهای خواستار بازگشایی فوری تمامی گذرگاهها و رفع بیقیدوشرط موانع امدادرسانی شدند.از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه این محدودیتها نقض صریح تعهدات قانونی به شمار میرود.
بر اساس مواد ۵۵، ۵۶ و ۵۹ کنوانسیون چهارم ژنو و همچنین نظریه مشورتی دیوان بینالمللی دادگستری (مورخ ۲۲ اکتبر ۲۰۲۵)، اسرائیل به عنوان قدرت اشغالگر موظف است نهتنها با عملیات امدادرسانی موافقت کند، بلکه تأمین غذا، خدمات پزشکی، سرپناه ایمن و زیرساختهای بهداشتی پیشگیرانه در برابر خطرات قابل پیشبینی زمستان را برای جمعیت غیرنظامی تضمین نماید؛ تعهداتی که حقوقدانان تأکید دارند نباید با کارشکنی در بازسازی و اسکان موقت، به ابزاری برای تحمیل آوارگی دائمی بر ساکنان غزه تبدیل شود.
در مقابل این فشارهای بینالمللی و همزمان با عملیات زمینی در مرکز غزه، یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، چشمانداز هرگونه عقبنشینی از نوار غزه را در آینده نزدیک منتفی دانست. کاتز تأکید کرد که اسرائیل نیروهای خود را از «مناطق امنیتی» در غزه، لبنان و سوریه خارج نخواهد کرد و هرگونه عقبنشینی را به انحلال و خلع سلاح کامل حماس، خلع سلاح حزبالله در سراسر لبنان و رفع تمامی تهدیدهای گروههای مسلح در سوریه مشروط کرد. او همچنین هشدار داد که در صورت تشدید تنشها در جبهههای منطقه — بهویژه در صورت بروز درگیری جدید با ایران
ارتش اسرائیل آمادگی کامل دارد تا با تخلیه ساکنان محلی، مناطق بیشتری را در غزه، لبنان و سوریه تصرف کرده و آنها را به «محدوده امنیتی دائمی» خود ضمیمه کند. این اظهارات که در بحبوحه دوره انتقالی دولت موقت بنیامین نتانیاهو مطرح شده، به معنای تلاش تلآویو برای تثبیت همیشگی حضور نظامی در حدود ۷۰ درصد از خاک غزه و به بنبست کشاندن کامل مرحله دوم طرح صلح است.
در سوی مقابل، حازم قاسم، سخنگوی حماس، عملیات زمینی اخیر در مرکز غزه را «تداوم نقض سازمانیافته آتشبس» و تلاشی برای «تخریب بخشهای باقیمانده غزه و اجرای طرح کوچ اجباری فلسطینیان» توصیف کرد. او با انتقاد از بیاعتنایی اسرائیل به تعهدات نشست صلح شرمالشیخ و تلاشهای کشورهای میانجی و ضامن توافق، نهادهای ناظر بر آتشبس (هیئتصلح) را به کوتاهی در بازداشتن تلآویو و همراهی با مواضع آن متهم کرد.
در مجموع، تحولات روزهای اخیر نشان میدهد که غزه بیش از یک سال پس از امضای توافق آتشبس، در وضعیتی میان «نه جنگ تمامعیار و نه صلح واقعی» گرفتار شده و آتشبس شکننده کنونی تنها پوششی برای تداوم فرسایش انسانی و تثبیت واقعیتهای جدید در میدان است.