روز نوزدهم نوامبر ۲۰۲۶، حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه موسوم به ایپک در شهر شنژن چین، صحنه ثبت تصویری بود که دستگاههای دیپلماتیک جهان ماهها در انتظار رمزگشایی از آن بودند. دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ برای نخستینبار در سطح رهبران، پشت یک میز سهجانبه نشستند.
در راهروهای این اجلاس، حتی یخهای هفتساله میان مسکو و توکیو نیز کمی آب شد و پوتین در دیداری کمسابقه با سانائه تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، درباره سرنوشت کسبوکارهای ژاپنی و خبرنگار بازداشتشده این کشور گفتوگو کرد. اما هنگامی که گردوخاک رسانهای این دیدارهای دوجانبه و لبخندهای دیپلماتیک فرو نشست و متن بیانیه پایانی به طور همزمان روی خروجی وبسایت کاخ سفید، کرملین و وزارت خارجه چین قرار گرفت، جهان با واقعیت دیگری روبهرو شد.
خروجی رسمی این ماراتن دیپلماتیک، سندی چهارمادهای با عنوان «اعلامیه ایالات متحده، روسیه و چین در مسیر صلح» بود. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، چهار ستون اصلی این بیانیه بر اصلاح ساختار سازمان ملل متحد، افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده برای ثبات بازار انرژی، اولویت دادن به مصونیت مقامهای رسمی کشورها در برابر دیوان کیفری بینالمللی و در نهایت، پرهیز از جنگ هستهای و جلوگیری از اشاعه این تسلیحات استوار شده است. انتشار رسمی این متن توسط کاخ سفید نشان داد که برخلاف برخی گمانهزنیها، واشنگتن کاملاً پای این سند ایستاده و آن را امضا کرده است .
اما لایه پنهان و تناقض اصلی اجلاس شنژن دقیقاً در شکاف میان کلمات این بیانیه و واقعیتهای میدانی نهفته است. سه رهبر در حالی روی کاغذ نوشتند که جنگ هستهای هیچ برندهای ندارد و باید خطرات آن کاهش یابد که پیمان کنترل تسلیحات موسوم به استارت جدید میان آمریکا و روسیه در ماه فوریه ۲۰۲۶منقضی شد. اگر واقعاً ارادهای برای مهار زرادخانهها وجود داشت،
شنژن بهترین زمان برای اعلام یک جدول زمانی تازه، تعیین سقف عددی برای کلاهکها یا ایجاد سازوکار نظارتی جدید بود؛ اما بیانیه با سکوت از کنار این جزئیات عبور کرد و پکن نیز همچون گذشته زیر بار هیچ محدودیت عددی برای زرادخانه روبهرشد خود نرفت. در پرونده اوکراین نیز مذاکرات خصوصی ترامپ و پوتین تنها به ابراز تمایل برای ادامه گفتوگوها محدود ماند و هیچ طرح عملیاتی برای آتشبس از اتاق مذاکره بیرون نیامد در مورد ایران نیز سخنی مطرح نشد.
پس این سه رقیب سرسخت بر سر چه چیزی به زبان مشترک رسیدند؟ قلب تپنده بیانیه شنژن، ماده سوم و پیوند آن با ماده نخست است؛ جایی که هر سه قدرت با ادبیاتی تند نسبت به سوءاستفاده دیوان کیفری بینالمللی از صلاحیت قضایی هشدار دادند و بر مصونیت سران و مقامات رسمی کشورها تاکید کردند. این بند برای ولادیمیر پوتین که از سال ۲۰۲۳به اتهام انتقال کودکان اوکراینی با حکم جلب این دادگاه روبهروست، یک پیروزی سیاسی بزرگ محسوب میشود.
برای ترامپ نیز که همواره نهادهای فراملی را مزاحم حاکمیت آمریکا میداند، تضعیف دادگاههای بینالمللی کاملاً مطلوب است. اگرچه این بیانیه از نظر حقوقی حکم دادگاه لاهه را باطل نمیکند و سازمان ملل نیز بلافاصله با انتقاد از این بند بر لزوم حاکمیت قانون تاکید کرد، اما پیام سیاسی شنژن روشن بود: آمریکا، روسیه و چین با تمام دشمنیهایشان، بر سر این اصل متفقالقول هستند که هیچ نهاد بینالمللی حق ندارد تصمیمات امنیتی قدرتهای بزرگ را محاکمه کند .
همین پیام نانوشته بود که زنگ خطر را در پایتختهای اروپایی و آسیایی به صدا درآورد. به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، در حالی که مارک روته، دبیرکل ناتو، سعی کرد اصل گفتوگو میان سه قدرت هستهای را مثبت جلوه دهد و کشورهای استرالیا و ژاپن نیز واکنشی محتاطانه نشان دادند، رهبران قاره سبز خشم و هراس خود را پنهان نکردند.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، صراحتاً نسبت به بازگشت به منطق کنفرانس تاریخی یالتا و تقسیم جهان میان ابرقدرتها هشدار داد و امانوئل مکرون نیز فریاد زد که نمیتوان درباره امنیت اروپا، در غیاب اروپاییها تصمیم گرفت. در داخل آمریکا هم دموکراتها این بیانیه را نشانه باجدهی ترامپ به مسکو و پکن خواندند.
برای ایران اما، بازخوانی سطرهای نوشته و نانوشته بیانیه شنژن اهمیتی دوچندان و راهبردی دارد. نخستین واقعیت این است که نام ایران و بحران خاورمیانه در متن بیانیه نهایی جایی نداشت؛ به این معنا که نشستن شرکای شرقی تهران در کنار رئیسجمهور آمریکا از یکسو، هیچ تضمین امنیتی برای توقف تهدیدهای نظامی واشنگتن یا رفع محاصره اقتصادی ایران ایجاد نکرده است و از سوی دیگر،ترامپ نیز نتوانست دو ابر قدرت دیگر را به اعمال فشار بر ایران وادار کند.
با این حال، روی دیگر سکه در بند مربوط به انرژی نهفته است. توافق سه قدرت بر سر افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده، شاید در ظاهر برای آرام کردن بازارهای جهانی و مهار تورم مفید باشد، اما در عمل به معنای سرازیر شدن بیشتر گازوئیل و بنزین روسیه و چین به بازارهای آسیایی است؛ روندی که می تواند میدان رقابت را برای صادرات فرآوردههای نفتی ایران دشوارتر کند. در بعد حقوقی و هستهای نیز، مخالفت با مداخله نهادهای بینالمللی با مواضع اصولی ایران همپوشانی دارد .
نشست شنژن هنوز نظم جهانی تازهای خلق نکرده است، اما یک حقیقت عریان را پیش چشم دولتهای مستقل قرار داد: قدرتهای بزرگ، حتی در اوج رقابتهای تسلیحاتی و اقتصادی، زمانی که پای حفظ انحصار قدرت و مصونیت خودشان در میان باشد، به سرعت با یکدیگر کنار میآیند. برای ایران اما درس راهبردی شنژن این است که نزدیکی تاکتیکی به مسکو و پکن را نباید با ائتلاف دائمی اشتباه گرفت و برای حفظ منافع ملی، تنها باید بر اهرمهای قدرت درونی تکیه کرد.