مترجم: نادر مازوجی - منبع: المیادین
نشست سهجانبهای که رهبران آمریکا، چین و روسیه را در شنژن گرد هم آورد، نمیتواند منعکسکننده واقعیت بینالمللی ایجاد شده توسط ایالات متحده پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی باشد که در آن روسای جمهور آمریکا با قدرتهای جهانی صرفاً به عنوان بازیگران فرعی در یک سیستم بینالمللی رفتار میکردند که توسط ایالات متحده بر اساس برداشتهای خود و آنچه منافع مستقیم خود میدانست، مدیریت میشد.
واقعیت بینالمللی که از زمان شروع جنگ اوکراین در حال شکلگیری است و تحولات عمدهای که پس از آن رخ داده - از عملیات الاقصی و جنگها و درگیریهای بعدی گرفته تا حمله آمریکا و اسرائیل به ایران – به همراه سیاستهای آمریکا که پیامدهای آن فراتر از دشمنان سنتی واشنگتن یعنی چین، روسیه و ایران گسترش یافته و متحدان را تحت تأثیر قرار داده است، نشان دهنده ورود سیستم بینالمللی به مرحله جدیدی از تغییر شکل موازنه قدرت، روابط و اتحادها است.
تضعیف سنگ بنای اعتماد به آمریکا
سیاستهای دنبال شده توسط دونالد ترامپ، چه از طریق اعمال تعرفههای گسترده بر متحدان و چه بازنگری در تعهدات امنیتی آمریکا، اعتمادی را که از نظر تاریخی یکی از سنگ بناهای رهبری آمریکا در سیستم بینالمللی بوده، تضعیف کرده است.
این پیامدها محدود به متحدان اروپایی یا کشورهای خاورمیانه نیست، بلکه به کانادا، ژاپن، کره جنوبی، فیلیپین و شرکای واشنگتن در جنوب شرقی آسیا مانند اندونزی و مالزی نیز گسترش یافته است. در این زمینه میتوان استدلال کرد که اهمیت استراتژیک این تغییرات، نه تنها در میزان شکافی که بین ایالات متحده و متحدانش پدید آمده، بلکه در این واقعیت نهفته است که اکنون بر پایههایی که هژمونی آمریکا بر آنها استوار می باشد، تأثیر میگذارند. رهبری جهانی و هژمونی صرفاً با قابلیتهای نظامی، اقتصادی و فناوری قدرت برتر سنجیده نمیشود، بلکه با توانایی آن در تبدیل این قابلیتها به ابزارهایی برای تحکیم رهبری خود به عنوان یک گزینه قابل قبول و ضروری، و حتی عمیقتر از آن، برای تبدیل این رهبری به یک ضرورت نیز سنجیده میشود.
رویکرد دوجانبه نظم جهانی
موارد فوق برای درک دلایل برگزاری اجلاس سه جانبه شنژن بسیار مهم است. نظم جهانی که از نظر تاریخی توسط ایالات متحده به عنوان صلح آمریکایی تعریف شده، از نظر تاریخی مبتنی بر یک رویکرد دو جانبه بوده است: اول، ایجاد یک چتر بینالمللی از متحدان متعهد به دستور کار آمریکا؛ و دوم، انباشت قدرت لازم برای بازدارندگی رقبای سنتی.
بر این اساس، ایده هژمونی آمریکا از نظر تاریخی بر بازاریابی مدل آمریکایی به عنوان قابل قبولترین مدل در کنار قدرت نظامی و اقتصادی آن و جذابیت مدل سیاسی و اقتصادی آن در شکست هر رقیب بالقوه، متکی بوده است. بنابراین، بازنگری در بحرانهایی که قبلاً به آنها اشاره کردیم، از اوکراین گرفته تا خاورمیانه، نشان دهنده شکست در تبدیل قدرت آمریکا به سلطه هژمونیک است. این شکست با انتخابهایی که روابط سنتی آمریکا با متحدان را تضعیف کرده است، تشدید میشود و یک مدل جدید آمریکایی را به ما ارائه میدهد که اکنون موظف است واقعیت بینالمللی را در پرتو جدید تفسیر کند. قبل از این اجلاس، اثبات زوال و ناکارآمدی مدل آمریکایی خارج از حوزه تئوری، غیرممکن بود.
تا همین اواخر رئیس جمهور آمریکا پیوسته بر کنترل خود بر تمام مسائل و پروندههای پیش روی خود، از تحریمها علیه روسیه گرفته تا جنگ تجاری با چین، حمله به ایران و روابط با متحدان تأکید میکرد. در نتیجه، همیشه فرض بر این بود که آمریکا یک قدرت بزرگ، شکستناپذیر و دارای قدرت و قابلیتهای لازم برای دستیابی به اهداف خود است. با این حال، شاخصهای رسمی که از این اجلاس پدیدار شدند، همراه با محتوای بیانیه پایانی آن، تصویری متفاوت از آنچه انتظار میرفت رهبری آمریکا با توجه به تحولات بینالمللی فعلی ارائه دهد، ارائه کردند.
تضاد در لفاظی ترامپ با تصویر سنتی از آمریکا
رئیس جمهور آمریکا که به دلیل تغییر در توازن قدرت در نهادهای قانون اساسی آمریکا و کاهش حمایت عمومی از سیاستهایش، با محدودیتهای فزایندهای در اقدامات خود مواجه است، در اجلاس شنژن با اشتیاق برای ارائه تصویری از صمیمیت و گشودگی در روابط خود با روسای جمهور روسیه و چین ظاهر شد و آنها را دوست توصیف کرد. این لفاظی با تصویر سنتی یک رئیس جمهور آمریکا که از موضع برتری و توانایی دیکته کردن شرایط عمل میکند، بسیار متفاوت به نظر میرسید.
در مقابل، ترامپ اعتراض چندانی به حاشیه راندن متحدان اروپایی خود، به ویژه بریتانیا نکرد که نشان دهنده کاهش محوریت روابط فراآتلانتیک در محاسبات او یا حداقل تمایل دولت او برای رفتار با آن به عنوان رابطهای است که میتواند بر اساس منافع مستقیم آمریکا تغییر شکل دهد. جالب است پس از آنکه دولتهای قبلی آمریکا اصرار داشتند روابط خارجی خود را از موضع تعریف قوانین نظام بینالملل و توزیع نقشها در آن مدیریت کنند، اکنون ترامپ بیشتر تمایل به مدیریت روابط بینالملل از موضع مدیریت توازنها و سازگاری با سایر مراکز قدرت دارد.
بیانیه پایانی اجلاس، اگرچه حاوی نشانههای کافی برای اعلام یک نظم بینالمللی جدید یا جایگزینی قوانینی که در دهههای اخیر بر روابط بینالملل حاکم بودهاند، نبود، اما محتوای آن عاری از پیامدهای استراتژیکی نبود که فراتر از حوزه تفاهمات جزئی بین طرفهای شرکتکننده باشد.
اذعان به ناتوانی در حل درگیریها
سوای تاکید سه رهبر بر مسئولیت مشترک برای حفظ ثبات استراتژیک و تقویت امنیت بینالمللی و همچنین توافق بر سر اقدام مشترک برای اصلاح سازمان ملل، میتوان استنباط کرد که رئیس جمهور ایالات متحده به طور ضمنی به ناتوانی خود در حل و فصل درگیریهایی که در خاورمیانه به راه انداخته است و نیز درگیری های اروپای شرقی، اذعان کرد.
اگر به این موارد، توافق شرکتکنندگان در مورد لزوم تضمین ثبات جریان انرژی و محافظت از زنجیرههای تأمین جهانی، علاوه بر برنامههای آنها برای افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی تصفیهشده را اضافه کنیم، این میتواند به عنوان حرکتی در جهت لغو تحریمها علیه روسیه و بررسی راههایی برای کاهش تنشها در خلیج فارس تفسیر شود. در مورد دادگاه کیفری بینالمللی نیز اگرچه رئیس جمهور ایالات متحده پیش از این، زمانی که کیفرخواست دادگاه، نتانیاهو را هدف قرار داد، به آن حمله کرد، اما این حمله همچنین میتواند به عنوان حرکتی برای کنار گذاشتن آن به عنوان یکی از ابزارهایی که ایالات متحده علیه سران کشورهای مخالف سیاستهای خود استفاده کرده است، تفسیر شود.
بنابراین، میتوان گفت اجلاس اخیر اگرچه از نظر ایجاد پایههای نظم بینالمللی جدید بر روی ویرانههای یکجانبهگرایی رو به زوال آمریکا، به سطح «کنفرانس یالتا» نمیرسد، اما نقطه عطفی مهم با پیامدهای استراتژیک است که فراتر از تفاهمات فوری حاصل شده بین شرکتکنندگان آن است.
این به ما امکان میدهد تا یک تغییر مهم در رویکرد آمریکا به روابط بینالملل، یعنی جستجوی زمینه مشترک با قدرتهای رقیب برای مدیریت توازنهای بینالمللی را شاهد باشیم.
از این منظر، اجلاس شنژن را میتوان نشانهای از آگاهی روزافزون آمریکا از محدودیتهای تواناییاش در تولید و تجدید هژمونی دانست.