دکتر محمد مسجدجامعی
بسیاری از آنان هماکنون از اساتید حوزههای علمیه و دانشگاهها، چه در ایران و چه در خارج هستند و بعضاً در سمتهای اجرایی و یا ارائهکننده خدمات دینی. بخشی از این مجموعه بزرگ ازجمله نخبگان علوم اسلامی هستند؛ خصوصاً در فقه و اصول.
***
شاگردپرور
۱ـ دو تن از فقهای بزرگ گذشته به شاگردپروری معروف بودند. یکی مرحوم آخوند خراسانی (صاحب کفایه) است که صدها طلبه فاضل از افاضات ایشان بهرهمند میشدند و دومی آیتالله خویی است که کموبیش سه نسل از مجتهدان بزرگ و فاضل را تربیت کرد. بسیاری از مراجع بعدی، از شاگردان ایشان بودند. آیتالله وحید را هم باید در همین زمره قرار داد که با توجه به شرایط جدید، تعداد شاگردان بهمراتب بیش از گذشته بود. اگرچه دیگرانی هم هستند که حلقه درس مفصلی داشته و دارند، اما در مجموع کمّ و کیف حلقه درسی آیتالله وحید، متفاوت بود.
نگارنده از سال ۱۳۶۵ تا هنگام عزیمت به مأموریت واتیکان در اوائل ۱۳۷۰، در درس فقه و اصول ایشان شرکت میکرد. ذیلا به نکاتی اشاره میشود.
وحید اصول
۲ـ شهرت ایشان عمدتاً در اصول فقه بود که بهتفصیل درس میگفتند. اقوال مختلف را نقل و نقد میکردند و سپس نظریه خود را ارائه میفرمودند. البته این روش متداول درسهای خارج اصول است و کتاب کفایه الاصول مبنای مباحث مطروحه. نکته در مورد ایشان این بود که نظرات عالمان گذشته را بهخوبی دریافته و با بیانی خطابی و دقیق، توضیح میدادند که این در جای خود هنر بزرگی است؛ زیرا در موارد فراوانی رسیدن به مقصود عالم مورد بحث، کاری کارستان است و جنابش این مهم را بهخوبی انجام میدادند و سپس به نقد آن میپرداختند.
با اینهمه به نظر میآید درس فقهشان آموزندهتر بود. در مباحث فقهی «متصرفه» نیرومندی داشتند. نوع ورودشان به موضوع و کیفیت جمعبندی و نتیجهگیریشان بسیار آموزنده بود. گویی روش خاص خود را در فقه داشتند. ذهنی تحلیلی و انتقادی و دقیق، که البته در اصول فقه هم چنین بودند. پس از بررسی سند روایت، در مورد دلالت آن بیشترین دقت را اعمال میکردند و در جائی که روایاتِ معارض وجود داشت، این دقت بیشتر میشد.
کیفیت استفادهشان از قواعد فقهی و اصولی هم با نهایت دقت صورت میگرفت. با توجه به سعه و ضیق قواعد، و اینکه چگونه و در کجا میباید مورد استفاده قرار گیرند. کلینگری در تحلیلهای ایشان جایی نداشت و همچون دانشمند علوم تجربی، گام به گام و جزء به جزء، به پیش میرفتند.
معروف است که روش فقهی ایشان شبیه به آیتالله خویی و احیاناً ملهم از آن است. ممکن است شباهتهایی وجود داشته باشد؛ اما دو سبک متفاوت هستند. مرحوم آقای خویی بیش از بسیاری از فقها، به بررسی سند روایت میپرداختند و اصولا در مورد رجال صاحبنظر و صاحبسبک بودند؛ اما در نهایت فقه ایشان به اعتباری، اصولی کاربردی بود. بدین معنی که به کثرت از قواعد اصولی استفاده میکردند و مرحوم آقای وحید چنین نبودند. در مورد ایشان التزام به متن و البته همراه با تحلیل موشکافانه آن، ملاک بود. البته از قواعد اصولی و اقوال فقهای گذشته هم بهره میگرفتند، بهویژه فقهایی که دقت نظرشان را پذیرفته بودند، همچون مرحوم نائینی.
جامعیت
۳ـ صرفنظر از فقه و اصول، ایشان جامعیتی مثالزدنی داشت فلسفه را در نزد عالمان بزرگ آموخته بودند و ظاهراً یکی از دغدغههایشان در گذشته مباحث فلسفی و کلامی بود. در کنار اینها به عرفان نظری و نظرات ابنعربی پرداخته بودند. از همان ابتدای ایام جوانی به درس مرحوم میرزامهدی اصفهانی میرفتند، هم فقه و اصول و هم مباحث معارفی. مرحوم میرزا از شاگردان طبقه اول و مبرّز مرحوم نائینی بود؛ لذا به هنگام ورود به مشهد، خارج فقه و اصول را آغاز کرد که شاگردان برجستهای یافت. در کنار اینها به مباحث معارفی پرداخت که بعدها به عنوان «مکتب تفکیک» شهرت یافت. مرحوم آقای وحید در همه این درسها حاضر میشد.
مضافاً که کثرت مطالعه و تأمل و استعداد ذاتی و علاقه فراوان به این مباحث، بلوغ علمی و فکریشان را موجب شد. به احتمال فراوان سبک خاص اجتهادی ایشان متأثر از همین دوره است که بعدها تکامل یافت.
شناخت علما
۴ـ یکی از ویژگیهای استثنایی ایشان آشنایی با عالمان بزرگ معروف و یا ناشناخته زمان بود. گویی با عموم آنان ارتباط علمی و معارفی داشتند. تا چند دهه پیشتر عالمان بزرگی هم در حوزههای علمیه سابقهدار و هم در شهرهای کوچک و بزرگ و احیاناً روستاها، وجود داشت که همگی رخ در نقاب خاک کشیدهاند و متأسفانه جانشینی ندارند.
ایشان عالمان بزرگ مشهد، نجف و تهران قدیم را بهخوبی میشناخت. تهران قدیم عالمان بزرگی در فقه و اصول، فلسفه و کلام و عرفان، ادبیات و سایر علوم اسلامی داشت و ایشان عموم آنها را میشناخت و از مبانی و افکارشان مطلع بود. از مرحوم سیدکاظم عصار گرفته تا سیدابوالحسن قزوینی، شیخ محمدتقی آملی، میرزا احمد آشتیانی و شیخ محمدرضا تنکابنی. مطمئناً در این میان با افراد ناشناخته و یا کمتر شناختهشدهای که با میراث معارفی و یا احیاناً علوم غریبه آشنایی کامل داشتند، مرتبط بود.
جناب آقای معلم دامغانی که از شخصیتهای ناشناخته بود، در مورد تصرفهایی که انجام میداد، از ایشان استجازه میکرد که بعضاً اجازه نمیدادند. مرحوم معلم از شاگردان مرحوم آقای حائری بزرگ بود و وصیت کرده بود آثارشان در اختیار آقای وحید قرار گیرد، مبادا که به دست نااهلان افتد و از آن سوءاستفاده کنند و حضرتش آن مجموعه را از دسترس خارج کرد.
خطابه
۵ـ ایشان سالها منبر میرفت و در این کار بسیار موفق بود. معروف است که در همان ایام جوانی به نجف مشرف میشود و در خانه مرحوم آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی، به منبر میرود و مورد ستایش مرحوم سید قرار میگیرد که این حاکی از قدرت خطابی ایشان است. مجالس وعظ و خطابهشان ادامه مییابد. هم در تهران و هم در شهرهای دیگر و هم در کویت. مکرر نقل شده که قبل از منبر فردی به انتخاب خود آیاتی چند از قرآن را میخواند و ایشان در چارچوب آن آیات صحبت میکرد. این امر تسلط و خلاقیت ایشان را نشان میدهد.
منبر موجب نزدیکی ایشان با توده مردم متدین میشود. ایشان بازار قدیم تهران و شهرهای دیگر و بازاریانشان را بهخوبی میشناخت. احتمالا از همین رهگذر بود که به اهمیت عواطف دینی و نمادهای دینی پی برده بودند و اینکه جهت تقویت اعتقادات مردم میباید از اینهمه، استفاده کرد و آنها را به خدمت گرفت.
در سه چهار دهه پیش، کسانی استفاده از علم و علامت در مراسم عزاداری و مراسم سینهزنی را نقد کردند. ایشان در همان ایام علم کوچکی را در اتاق ملاقات میگذارند و سپس دستور به ساختن علامتی بزرگ میدهند و خود خصوصیاتش را بیان میکنند و از اشعار خودشان، در این علامت استفاده میشود. تقوا و علمیت ایشان بزرگترین پشتوانه پذیرش استفاده از علامت در مراسم سینهزنی بود. بدین ترتیب مشکل حل شد و هماکنون در مراسم مختلف عزاداری از آن استفاده میشود.
تأکید فراوان ایشان بر برگزاری عزاداری در ایام فاطمیه و مقابله صریح با کسانی که به گونههای مختلف در برابر آن موضع میگرفتند، جهت تقویت همین هویت شیعی است. در درجه نخست عزاداری برای اهلبیت، خصوصاً حضرت زهرا(س) و امامحسین(ع) به گونههای مختلف، مورد تأکید معصومان است و ثانیاً چنین اعتقاد و عملی به یکی از نهادهای دینی ـ اجتماعی شیعیان تبدیل شده و تضعیفش مقدمهای خواهد بود برای تضعیف این هویت.
روشنفکری دینی
۶ـ ایشان با روشنفکری دینی در معنای رایج آن، میانهای نداشت. اگرچه در این مورد صریحاً صحبت نمیکرد؛ اما از سخنانشان در مجالس خصوصی این نکته برمیآمد. احتمالا بدین سبب که آبشخور و سابقه تاریخی آن را خوب میشناخت و دیگر آنکه منادیانش را قبول نداشت. البته این مساله بغرنجی است. بهروز کردن عقائد و احکام به گونهای که از حدود مقررشده شرعی خارج نشود، بهواقع وظیفه دشوار و دقیقی است. بدون شناخت دقیق دین و همچنین شناخت از درون برآمده زمانه و تمدن جدید و اینکه ویژگی مهم و بلکه اساسی آن توسعهطلبی و مرز ناشناسی آن نسبت به هر رقیبی و ازجمله دین است، نمیتوان چنین کار مهمی را انجام داد. خصوصاً در آنجا که دین واقعیتهای تاریخی و اجتماعی را شکل میدهد. در اینجا مقابله با آنها مشکلات و پیامدهای فراوانی دارد و جامعه، بهویژه جامعه متدینان را دچار بحران میکند.
ارادت
۷ـ در بین فقهای معاصر به آیتالله سیداحمد خوانساری ارادتی خالصانه داشت. هم به لحاظ علمی و هم به لحاظ تقوایی و هم به لحاظ سیره عملی در صحنههای اجتماعی و سیاسی. تا آنجا که میدانم سخنان حضرتش را به گوش میگرفت و بر همان اساس عمل میکرد. همچنانکه به مرحوم سیدعبدالهادی شیرازی نیز چنین نگاهی داشت. برای مرحوم نائینی به عنوان فقیه طراز اول، احترام خاصی قائل بود و نظرات ایشان را با دقت لحاظ میفرمود.
به دلیل قدرت علمی و تجربیات عملی و استفاده از تجربیات بزرگان دیگر و اینکه عمل فردی و اجتماعیاش میباید با تکیه بر استنباط دقیق فقهی باشد، نوعی ثبات در روش و منش ایشان را شاهد هستیم. بهواقع تحت تاثیر فراز و فرودهای اجتماعی و رسانهای قرار نمیگرفت.
خداوند ایشان را غریق رحمت واسعه خویش فرماید که هم صحبتشان آموزنده بود و هم سکوتشان و هم کیفیت صحبت و سکوتشان. عالم بزرگی بود که از ابتدای حضور در مجلسشان و تا پایان، تمامی آنچه اتفاق میافتاد، آموزنده بود. در کمتر مجلسی بود که به توسل به ائمه اطهار و حضرت حجت(عج) اشاره نکنند.
به فراست بسیاری از مسائلی را که در جامعه اتفاق میافتاد، میشناختند و از درون درک میکردند. در مورد هر آنچه برای شیعیان و در خارج از ایران اتفاق میافتاد، بسیار حساس بودند و بارها میفرمودند که آمادهاند هر کاری که لازم باشد برای حمایت از آنان انجام دهند.
تأسف
۸ـ نگارنده از اینکه در هنگام سلامت ایشان نتوانست بیشتر به خدمتشان شرفیاب شود، عمیقاً تأسف و حسرت میخورد. عالمی بزرگ و جامع که تجربیات فراوان و متعدد هشت دهه را پشتوانه داشت. دهها عالم و فقیه بزرگ را از نزدیک دیده بود و عموماً با آنان در نوعی مباحثه علمی قرار داشت. ویژگیهای علمی و فکری و فقهیشان را میدانست و از خرمن آنان خوشههای فراوانی چیده بود. و این البته به جز صاحب دلان ناشناختهای است که به طور قطع با آنان مرتبط بود.
ذهنی منظم و تحلیلی و علمی داشت که با معارف قرآنی و حدیثی اشباع شده بود. بهترین نمونه آن مقدمه اعتقادی ایشان است بر رساله توضیحالمسائل خود که با قلمی فخیم و پخته آن را به نگارش درآوردهاند. نمونه کاملی است از قلم یک عالم دینی و بدون شک یکی از معتبرترین و زیباترین متون در زمینه مسائل اعتقادی است.
اثرگذاری
۹ـ حدود ده سال پیش یکی از دوستانم، آقای فرانکو ناکارلّا، پزشک متخصص قلب جهت شرکت در کنفرانسی به ایران آمد. ایشان ایتالیایی است و خواهرزاده کاردینال سیلو سترینی. سیلو سترینی را از نزدیک میشناختم و پیوسته در مراسم روز ملی ما، شرکت میکرد. یکی از معتبرترین شخصیتهای کاتولیکی پنجاه سال گذشته. مدتی معاون وزیر خارجه بود و سپس برای چند سال، در دهه هشتاد، وزیر خارجه واتیکان شد. مهم اینکه سالیانی طولانی دستیار کاردینال کازارولی، مبتکر ارتباط با کشورهای بلوک شرق در دهههای شصت و هفتاد قرن گذشته بود. ابتکاری که بعدها صدراعظم آلمان، ویلی برانت، پیگیری کرد و نتایج بسیار مهمی در صحنه بینالمللی داشت.
فرانکو در کشورهای مختلفی، آلمان، انگلستان و امریکا، طبابت کرده بود و میگفت «مارکوپولو» زمانه ماست. با توجه به سوابق خانوادگی، یکی از دغدغههایش ملاقات با شخصیتهای دینی بود. او در طی دو دهه اخیر به کشورهای مختلف، از چین گرفته تا افریقای سیاه، سفر میکند و شخصیتهای بودایی و هندویی تا آنمیستهای افریقایی را، فراوان دیده است.
او را خدمت آیتالله وحید بردم و تا ضمناً ایشان را معاینه کند. به هنگام دیدن ایشان بی اختیار زانو زد و دستشان را بوسید. معاینه را انجام داد و گفت قلب کاملا سالم و بدون مشکل است. مدتی نشست و صحبت کرد و به هنگام خداحافظی زانو زد و علیرغم استنکاف ایشان، دستشان را بوسید و خواهش کرد عکسی بگیرد که گرفت.
او پس از ملاقات گفت با شخصیتهای دینی ادیان مختلف دیدار داشته، از پاپها گرفته تا دالایی لاما و روحانیونی که در افریقا و هند امور خارقالعاده انجام میدهند. چهره آرام و نورانی و سخنان آیتالله وحید عمیقاً او را تحت تأثیر قرار داده بود. بعدها مکرر جویای احوال ایشان بود و اینکه اگر داروی خاصی مورد نیاز است، تهیه کند و بفرستد.