زهره   شریفی‎ ‎
 قسمت    صد  و  هفتاد و هشتم

یکی از دغدغه‌های همیشگی خانواده هایی که فرزندشان به سن جوانی رسیده و به قولی وارد جامعه می‌شود ترس از کشیده شدن به سمت و سوی مصرف مواد مخدر به هر شکل و روشی است. از مصرف سیگار گرفته تا مخدرهای سنتی و صنعتی. اما در این بین برخی از خانواده‌ها کم تر نگران استفاده جوانان از قلیان هستند چرا که به این آگاهی نرسیده یا باور ندارند که قلیان هم اعتیادآور است و هم بسیار مضر! شاید یکی از علت‌های این اعتقاد ریشه در گذشته‌های دور دارد زمانی که بسیاری از مردم عادت به کشیدن قلیان یا همان مصرف توتون و تنباکو داشتند که اوج آن به دوره قاجار می‌رسد. به خصوص در دوره ناصرالدین‌شاه که  کشیدن قلیان‌ تاجایی مورد توجه قرار گرفت که به نمادی از تمایزات اجتماعی تبدیل شد و استفاده از قلیان‌ با شکل و جنس‌های مختلف نشان‌ از جایگاه و منزلت اجتماعی مردم و خانواده‌ها داشت. به آن صورت که زیبایی و گرانقیمت بودن قلیان می‌توانست نشان دهنده  بالا بودن سطح ثروت و پایگاه طبقاتی خانواده‌های اعیان و اشراف باشد.  

تعجب از نبود «قلیان» در یک خانه 
جدای از اغلب شاهان و شاهزادگان قاجار و رجال و درباریان که علاقۀ زیادی به کشیدن قلیان داشتند به مرور زمان توجه مردم عادی هم به این وسیله جلب شد تا جایی که بعد از رواج آن در اندرون خانه‌ها و قهوه خانه‌ها کشیدن قلیان در بیشتر مراکز عمومی از کاروانسراها، شکارگاه‌ها، تفریح‌گاه‌ها، حجره‌ها و تجارت‌خانه‌ها گرفته تا مجالس مهمانی‌ها و دورهمی‌ها شایع شد. چنانکه به روایتی در آن روزگار: «تقریباً خانه‌ای نیست که در آن قلیان نباشد و اگر کسی قلیان نداشته باشد متمدن به حساب نمی‌ آید، دست بالا به یک چنین آدمی با تعجب می‌نگرند و یا اینکه تاسف خوران و تحقیرکنان از او روی برمی‌گردانند. بدون قلیان هیچ کاری صورت نمی‌گیرد؛ مهمان نوازی، مذاکره، معامله، عروسی، عیش، ناهار، هدیه، شعر خوب همه قلیان می‌طلبیده است». یا به گزارشی دیگر: «در بازار اغلب حجره‌داران و بازاری‌ها در حجره‌های خود با قلیان از مشتری‌ها پذیرایی می‌کردند». 

فرصتی برای فخرفروشی خانوادهای اعیان 
جالب تر آنکه به نقل از گزارشی، جنس و تزئینات خود قلیان جدای از کیفیت تنباکو در میان خانواده‌های درباری، ثروتمندان و اشراف با دیگر طبقات اجتماعی کاملا فرق داشت. قلیان خانواده‌های سلطنتی اکثراً طلاکاری شده یا نقره کوبی بود با نقش و نگارهایی زیبا و جذاب چنانکه به عوان یک کالای لوکس و گرانقیمت به حساب می‌آمد. اما مردم معمولی از قلیان‌های ساده و ارزان قیمت استفاده می کردند چرا که برخلاف طبقات اعیان که وجود قلیان‌های گرانقیمت فرصتی برای فخرفروشی آنان به دیگران بود تنها به فکر کشیدن قلیان و گذراندن وقت و به باور خود رفع خستگی بودند. البته عده‌ای قلیان‌فروش سیار و دوره‌گرد هم وجود داشتند که در کوچه و بازار گردش می‌کردند و قلیان را برای مشتریان علاقمند به قلیان‌کشی به قولی چاق می‌کردند. کشیدن چنین قلیان‌هایی در عصر قاجار ارزان بود و خرج چندانی نداشت. در واقع این قلیان‌ها را معمولا مردم عادی و طبقات پایین جامعه مورد استفاده قرار می‌دادند چرا که به علت تهیدست بودن توان خرید قلیان و انجام تشریفاتش  را نداشتند. 

قلیان چی‌های دوره گرد برای تهیدستان
در خانه‌های ثروتمندان همیشه یک نوکر، مخصوص آماده کردن قلیان برای صاحب خانه بود که حتی در مسافرت‌ها هم پشت سر آقای خانه حرکت می‌کرد تا در صورت میل ارباب به کشیدن قلیان، سریع بساط را برای او فراهم کند. 
در واقع این نوکرها که به «قلیان چی» معروف بودند چه وقت سفر، چه در خانه و چه در مهمانی‌ها همیشه آماده خدمت رسانی به ارباب خود بودند. به خصوص در مهمانی‌ها دقت بسیاری داشتند تا زودتر از دیگر نوکرها قلیان ارباب خود را به آن مجلس برسانند چون انجام این کار قبل از دیگران نه تنها نشان‌دهند جایگاه بالای اجتماعی ارباب بود بلکه زرنگی و چالاکی قلیان‌چی را هم نشان می‌داد. در مقابل اقشار پایین جامعه که توانایی مالی خرید قلیان و به ویژه توانایی داشتن قلیان‌چی را نداشتند همانطور که اشاره شد برای رفع خستگی به قلیان‌چی‌های دوره‌گرد و یا قهوه‌خانه‌ها مراجعه کرده و با پرداخت مبلغ ناچیزی به کشیدن قلیان می‌پرداختند.

نمایش ثروت زنان درباری با «قلیان»
متاسفانه در این میان نکته قابل تامل جدای از محبوبیت قلیان میان مردان آن روزگار، رغبت زنان به خصوص زنان درباری به کشیدن قلیان است. اینکه چرا و به چه علت کشیدن قلیان در میان مردم دوره قاجار به این صورت رواج پیدا کرد خود بحثی است طولانی که جداگانه باید به آن پرداخت. اما این علاقه به کشیدن قلیان بدون توجه به عوارض مضر و جبران ناپذیری که برای سلامتی داشت تا جایی پیش می‌رود که به غیر از مجالس مردانه، در دورهمی‌های زنان درباری و حرمسرا قلیان به عنوان یکی از اصلی‌ترین وسایل سرگرمی و تعامل اجتماعی قرار می‌گیرد. 
زنان دربار از قلیان‌هایی با طراحی‌های خاص، شیشه‌های رنگارنگ و سری‌هایی از نقره یا طلا استفاده می‌کردند. برای این زنان قلیان نه تنها وسیله‌ای برای دود، بلکه ابزاری برای نمایش شکوه و ثروت محسوب می‌شد. به نقل از گزراشی: «مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه و عزیزالدوله خواهر ناصرالدین شاه تا به آن اندازه قلیان و سرقلیان های مرصع و طلا و نقره کاری در اتاق‌ها و انبارهای خود داشتند که به گفته معیرالممالک (از رجال دربار): آن اندازه حتی در هیچ مـوزه‌ای یا در دکان هیچ زرگری یافته نمی شد».