بازار سرمایه زمانی به کارایی واقعی می‌رسد که سهامدارانش نه تنها بر تابلوهای معاملاتی، بلکه بر بندهای قانونی هم مسلط باشند

دکتر صدیقه شیروانی

ورود به بازار سرمایه و خرید و فروش سهام، تنها یک فعالیت اقتصادی صرف نیست بلکه ورود به یک نظام حقوقی دقیق با تکالیف و حقوق مشخص است. بسیاری از فعالان بازار که تحت عنوان سهامداران خرد شناخته می‌شوند، با سرمایه‌های شخصی و اندک پا به این عرصه گذاشته‌اند.
 تجربه نشان داده است لازمه ماندگاری و موفقیت در این بازار، پیش از هر تحلیل تکنیکال یا بنیادی، آگاهی صحیح نسبت به حقوق قانونی است. قانون‌گذار برای حمایت از همین سرمایه‌های خرد، حقوقی شفاف و قدرتمند در نظر گرفته است که بی‌خبری از آن‌ها، گاه به قیمت تضییع منافع سهامدار تمام می‌شود.

​ماهیت حقوقی سهام
پیش از هر بحثی، باید ماهیت سهام را بازشناسی کرد. سهام در دقیق‌ترین تعریف حقوقی، سندی است که نماینده و نشان‌دهنده میزان مشارکت و مالکیت مشاعی یک فرد در سرمایه یک شرکت سهامی است. 
هنگامی که شخصی اقدام به خرید سهام یک شرکت می‌کند، در واقع به نسبت تعداد سهامی که تملک کرده، در تمام دارایی‌ها، منافع و حتی برند آن شرکت شریک می‌شود. این مشارکت در مالکیت، به دارنده آن -حتی اگر تنها مالک یک سهم باشد- مجموعه‌ای از حقوق مالی و غیرمالی اعطا می‌کند.
​در این میان، سهامدار به هر شخص حقیقی یا حقوقی اطلاق می‌شود که مالک قانونی بخشی از سهام شرکت باشد. قانون تجارت ایران تفاوتی میان سهامدار عمده و خرد از نظر اصلِ دارا بودن حقوق قائل نشده است؛ اما در عرف بازار، سهامداران خرد به آن دسته از سرمایه‌گذارانی گفته می‌شود که سکان مدیریت شرکت را در دست ندارند و معمولاً به صورت شخصی و انفرادی در بازار فعالیت می‌کنند. 
این گروه به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات نهانی یا قدرت مدیریتی، نیازمند چتر حمایتی قانون هستند.

​حق دریافت سود نقدی
 شاید بتوان گفت جذاب‌ترین و بنیادی‌ترین حق هر سهامدار، حق دریافت سود نقدی است.
شرکت‌های بورسی و فرابورسی مکلف‌اند در صورتی که در مجمع عمومی عادی سالیانه، تقسیم سود به تصویب برسد، سهم سود هر سهامدار را مطابق قانون پرداخت نمایند. اما چالش اصلی همواره در زمان و نحوه دریافت این سود بوده است.
​در گذشته نه‌چندان دور، شرکت‌ها مهلت طولانی برای پرداخت سود داشتند؛ مسئله‌ای که با توجه به نرخ تورم، عملاً باعث کاهش ارزش پول سهامدار می‌شد.
اما نکته بسیار حیاتی که سهامداران باید از آن مطلع باشند، اصلاحات اخیر در مقررات بازار سرمایه است. مطابق با دستورالعمل‌های جدید سازمان بورس و اوراق بهادار که با هدف صیانت از حقوق سهامداران خرد ابلاغ شده، شرکت ها مکلف شده‌اند پرداخت سود نقدی مصوب مجمع را حداکثر ظرف مدت چهار ماه پس از تاریخ تصمیم‌گیری مجمع عمومی انجام دهند. این تغییر رویکرد قانونی، گامی بلند در جهت حفظ ارزش دارایی سهامداران خرد محسوب می‌شود.

​مالک سود چه کسی است؟
 پرسش متداولی که همواره محل مناقشه سهامداران تازه‌وارد است، زمان تعلق سود است. قانون در این زمینه صراحت دارد؛ سود مصوب مجمع، متعلق به سهامدارانی است که دقیقاً در زمان برگزاری مجمع عمومی سالیانه سهامدار شرکت باشند. معیار قانونی، مالکیت سهام در لحظه‌ای است که نماد معاملاتی شرکت برای برگزاری مجمع در تابلوی بورس متوقف می‌شود.
 بنابراین، این حق قائم به زمان مجمع است؛ بدین معنا که حتی اگر سهامداری بلافاصله، یعنی فردای روز برگزاری مجمع، تمام سهام خود را بفروشد، کماکان مالک قانونی آن سود نقدی شناخته می‌شود و شرکت مدیون اوست. بدیهی است خریدار جدید سهم پس از مجمع، حقی نسبت به سود نقدی تصویب شده در آن مجمع نخواهد داشت.

​گذار از روش‌های سنتی به سامانه هوشمند سجام
 یکی دیگر از دغدغه‌های همیشگی سهامداران، فرآیند پیچیده و گاه فرسایشیِ دریافت سود بود. در سال‌های گذشته، شرکت‌ها از روش‌های سنتی استفاده می‌کردند که هزینه‌ی زمانی و ریالی زیادی به سهامداران تحمیل می‌کرد.
 در روش سنتی واریز بانکی، شرکت‌ها فرم‌های کاغذی یا الکترونیکی طراحی می‌کردند و سهامدار موظف بود این فرم‌ها را تکمیل کرده و اطلاعات حساب خود را از طریق پست یا فکس برای شرکت ارسال کند تا پس از بررسی‌های اداری، سود واریز شود.
 روش دیگر، مراجعه حضوری به بانک بود. شرکت طی اطلاعیه‌ای در سامانه کدال، بانک خاصی را معرفی می‌کرد و سهامداران باید در بازه زمانی مشخص، با در دست داشتن مدارک هویتی و کد بورسی به شعب آن بانک در سراسر کشور مراجعه می‌کردند تا سود خود را نقداً دریافت کنند.
این روش‌ها باعث می‌شد بسیاری از سهامداران خرد به دلیل مبلغ پایین سود یا دشواری مراجعه به بانک، قید دریافت سود خود را بزنند و مبالغ کلانی در حساب شرکت‌ها رسوب کند. ​اما امروزه ورق برگشته است. طبق الزامات اکید سازمان بورس و اوراق بهادار، روش‌های سنتی و مراجعه حضوری تقریباً منسوخ شده و راهکار نوین و یکپارچه‌ای جایگزین شده است. در حال حاضر، واریز سود برای تمامی ناشران بورسی الزاماً و به صورت متمرکز از طریق سامانه سجام انجام می‌شود.
در این سازوکار مدرن، سهامدار تنها یک‌بار در سامانه سجام ثبت‌نام کرده و احراز هویت می‌شود. پس از آن، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار، سود سهام تمامی شرکت‌ها را به صورت خودکار و در تاریخ مقرر، به همان شماره حسابی که سهامدار در سجام معرفی کرده است، واریز می‌کند. بنابراین، ثبت‌نام در سجام دیگر یک انتخاب نیست، بلکه پیش‌شرط ضروری برای استیفای حقوق مالی است.
 این تحول، علاوه بر شفافیت مالی، تضمین می‌کند که حتی سودهای جزئی نیز بدون هیچ‌گونه زحمت و هزینه اضافی به حساب مالکان واقعی آن‌ها واریز شود.شناخت دقیق حقوقی، ابزار قدرت سهامداران خرد در برابر ناشران است.
 بازار سرمایه زمانی به کارایی واقعی می‌رسد که سهامدارانش نه تنها بر تابلوهای معاملاتی، بلکه بر بندهای قانونی هم مسلط باشند.