سجاد تبریزی - روزنامه اطلاعات| از مجموع ۷۳۰ کیلومتر مربع مساحت تهران، تنها ۱.۵ کیلومتر یعنی حدود دو دهم درصد آن بافت تاریخی است، محدودهای که بیست سال پیش در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد تا دست طمع سوداگران و پای مشکوک دلالان از تخریب آن کوتاه شود. با این حال، تقریبا هرروزه با اخباری از تخریب ساختارمند تنها لکه تاریخی تهران مواجهیم که طی دو سال گذشته شدت بیشتری گرفته است.
بر اساس تجربه، از مدیران شهری توقع چندانی برای درک موضوعاتی نظیر اصالت شهر و مفاهیم فرهنگی، هویتی و تمدنی نمیرود، اما این که آنها نمیتوانند با یک حساب سرانگشتی، متوجه سود نقدی بزرگ احیای بافت تاریخی برای تهران شوند، عجیب است. برای همین برخی از کارشناسان، تلاشها برای تخریب نشانههای تمدنی تهران (و البته دیگر شهرهای کشور) را مرموز و مشکوک میدانند.
«حمام سرپولک» و «عمارت امین لشگر»، دو بنا، دو نشانه و دو عنصر هویتی تهران بودند که در این سالها تخریب شدند، اما موضوع صرفا از میان رفتن تکبناهای نمادین نیست، بلکه فضای میان این نمادها یا همان بافت تاریخی، محل سکونت طبقات مختلف اجتماعی است که به ما یادآوری میکند ایرانیان از زیر بته به عمل نیامدهاند و هویتمان به اندازه خود تاریخ قدمت دارد.
طرح توسعه امامزاده یحیی علیهالسلام، طرحی است که دقیقا تنها لکه باقیمانده از هویت تهران را نشانه رفته؛ طرحی که مانند طرح توسعه حرم امام رضا(ع) یا حرم شاهچراغ(ع) در شیراز با توجیه مذهبی مطرح شده تا بدینوسیله کسی نتواند دهان در مخالفت با آن باز کند. این طرح هنوز به طور رسمی ارائه نشده ولی کم و بیش جزئیاتی از آن منتشر شده است.
محله ثبت ملی شده است
محله اودلاجان، کوچه امامزاده و بنای امامزاده یحیی(ع) در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدهاند و تغییر در آنها بهویژه تجمیع پلاک در این محدوده به صراحت قانون، ممنوع است. محمد مهدی کلانتری، معمار و استاد دانشگاه میگوید: بافت تاریخی اودلاجان و امامزاده یحیی(ع) در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسیده است، با این حال بهتازگی طرحی برای توسعه امامزاده یحیی(ع) مطرح شده که جای نگرانیهای زیادی دارد. در جوار امامزاده یحیی(ع)، دو مدرسه قرار دارد که قدمتی حدود یکصدسال دارند و تاریخی محسوب میشوند. متأسفانه در طرح توسعه، این مدارس بههمراه برخی پلاکهای دیگر تخریب میشوند.
وی میافزاید: خانه تاریخی «نشیبا» که دقیقا مقابل امامزاده قرار دارد سال گذشته تخریب شد و حالا سازهای به نام چایخانه به جای آن ساختهاند. متأسفانه در برخی طرحهای توسعه اماکن مذهبی، آنچه از بین میرود تاریخ و هویت تاریخی شهرهاست و تخریبگران تحت عناوین مذهبی، تلاش میکنند به مخالفان اقدامات ضد فرهنگی، انگ ضدمذهبی بزنند؛ در صورتی که ما هم به مذهب اعتقاد داریم و هم به حفظ هویت تاریخی. این هویت تاریخی، نشان تمدن ایرانی و اسلامی ماست و وقتی ما نشانههای تمدنی را از بین میبریم، عملا ضد عقاید مذهبی خودمان عمل میکنیم. از این منظر، اقداماتی نظیر توسعه حرم امامزاده یحیی(ع) و تخریب هویت تاریخی آن، اتفاقا اقداماتی ضدمذهبی است، چراکه محلهها، معماری و بافت تاریخی ما براساس عقاید و اصول مذهبی شکل گرفتهاند.
طرح توسعه
ظاهرا طرح توسعه امامزاده یحیی(ع) با چراغ خاموش در حال پیشروی است؛ طرحی که میتواند برخلاف ادعای طراحان آن میتواند، پروژهای غیرمذهبی و احتمالا سوداگرانه باشد. کلانتری میگوید: طرحی که به صورت غیررسمی منتشر شده نشان میدهد مسیر جنوب به شمال کوچه امامزاده یحیی(ع)، مسدود شده و صحنی در آن قسمت ساخته میشود. همچنین کوچه عربزاده قرار است تا خیابان ری تعریض شود. اگر این گذر تعریض شود، بناهای بسیار زیادی در داخل آن تخریب خواهند شد. کوچه عربزاده یک گذر تاریخی است که داخل آن بناهای ارزشمند زیادی وجود دارد و هر گونه تعریض معبر، آسیبهای جدی و کالبدی به آن وارد خواهد کرد.
این استاد دانشگاه به تاریخچه ثبت محله اودلاجان میپردازد و توضیح میدهد: طبق مصوبه شورای عالی معماری در مورد محدودههای تاریخی ۱۶۸ شهر کشور، هرگونه ایجاد معبر، تعریض آن، تجمیع پلاک و پروژههای بزرگمقیاس در این محدودهها ممنوع اعلام شده، با این حال میبینیم که مصوبه شورای عالی معماری هرگز رعایت نمیشود و در پایتخت، همه موارد فوق نقض شده است.
پشت پرده طرح توسعه چیست؟
در بسیاری از شهرها، صحن امامزادگان با توجیهات دیگری توسعه پیدا کرد اما متأسفانه بعدها مشخص شد که در اغلب آنها، قبر فروشی در اولویت آن دلایل بوده است. از این رو فعالان میراث فرهنگی نگرانند که این اتفاق در تهران، آن هم در مرکز شهر تکرار شود؛
دغدغهای که گویا بی سند هم نیست. محمدمهدی کلانتری میگوید: سال گذشته یک تدفین در صحن امامزاده یحیی(ع) اتفاق افتاد و قبری به قیمت یک میلیارد و چهارصد میلیون تومان به فروش رسید!
این پژوهشگر بافتهای تاریخی ادامه میدهد: برخی از طرحهای توسعه اماکن مقدس به نیت قبرفروشی اتفاق میافتد، یعنی صحن و سرایی ایجاد میکنند تا در بخشی از آن قبرستان بسازند.
سؤال این است که مگر در بافت مسکونی با این تراکم سکونتی میتوان قبرستان ساخت؟ این کار، آلودگیهای زیستمحیطی و بهداشتی ایجاد میکند و به ترافیک دامن میزند، اما سوداگران به هر توجیهی دست میزنند تا کار خودشان را پیش ببرند. نباید برای سوداگری و کسب منفعت مالی، هر کاری انجام داد.
به عقیده وی، ایجاد قبرستان در بافت تاریخی، آسیبهای جبرانناپذیری خواهد داشت. از همین رو، امیدوار است طرح توسعه امامزاده یحیی(ع) در همان مرحله اول متوقف و وزارت میراث فرهنگی، مانع آن شود.
تاریخچه امامزاده
امامزاده یحیی(ع)، نه یک بنای تاریخی، بلکه هویت مذهبی تهران است. دکتر احمد محیط طباطبایی، پژوهشگر و کارشناس میراث فرهنگی به خبرنگار اطلاعات میگوید: امامزاده یحیی(ع) محل شهادت «یحیی ابن زید» از نوادگان امامسجاد(ع) است.
او در این مکان توسط دشمنانش به شهادت رسید و معروف است شمشیر خونی او در مسیر آبراهی که از اینجا گذر میکرد شسته شد. اما پیکر وی را شبانه به ورامین بردند و آنجا دفن کردند.
بدین ترتیب امامزاده یحیی(ع)، یکی از قدیمیترین بناهای تهران است، مکانی که به همراه امامزاده زید، زیارتگاه شیعیان زیدی بود. وی میافزاید: تقریبا همه محلههایی که بعدها تهران را شکل دادند، هر کدام حول یک امامزاده به وجود آمدند؛ محله اودلاجان در اطراف امامزاده یحیی(ع)، محله بازار در اطراف امامزاده زید و محله سنگلج در اطراف امامزاده سید نصرالدین(ع) امامزاده یحیی(ع)با کتیبهها و آثاری متعلق به قرون هشتم و نهم، با عمری نزدیک به هزار سال، نشان از قدمت تهران دارد.
شروع تخریبها
طی دوره شهرداری کریم بوذرجمهری در پایتخت در زمان پهلوی اول، طرحهای گسترش توسعه شهری شروع و اولین تخریبها با از میان رفتن کامل بنای امامزاده یحیی(ع)آغاز شد. احمد محیط طباطبایی توضیح میدهد: زمانی که این امامزاده تخریب شد، علاقهمندان فرهنگ و هویت ایران اعتراض کردند. این اعتراضات مؤثر واقع شد و امامزاده را مجددا عین به عین ساختند. فقط گنبد امامزاده پنج سانت کوچکتر ساخته شد تا چنانکه مرسوم است، نشانی از بازسازی باشد.
این مورخ و کارشناس میراث فرهنگی میافزاید: همچنین در سال ۱۳۵۶ طرح بازسازی یا نوسازی امامزاده یحیی(ع)مطرح شد که باز هم مورد اعتراض علاقهمندان به فرهنگ قرار گرفت. یکی از خوانندگان در آن دوره به «باغ پسته بک» آمد و کنسرت عمومی اجرا کرد، مردم جمع شدند و اعتراض اجتماعی خود را اعلام کردند که به توقف طرح انجامید. گزارش این اعتراض، همان سال در روزنامه اطلاعات به صورت کامل منعکس شد.
به گفته وی، در میان محلههای بازار، سنگلج، اودلاجان، ارگ و غیره، امامزاده یحیی(ع)همچنان آسیب کمتری دیده است، چرا که در دهه هشتاد، این محله و بافت تاریخی آن به طور کامل ثبت ملی شد.
امامزاده یحیی(ع)، هویت تهران
صحبت از هزار سال پیش است، زمانی که تهران، محلی برای فعالیت علویان و شیعیان زیدی بود. محیط طباطبایی با اشاره به این موضوع میگوید: ما از محلهای صحبت میکنیم که نهتنها هویت تهران، بلکه آغاز قصه شیعیان ایران بوده و به نوعی هویت مذهبی و تاریخی شهر در این نقطه به هم گره خورده است.
رئیس سابق کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم) میافزاید: کاری که باید در محله امامزاده یحیی(ع)انجام شود، مرمت و احیاست، نه نوسازی و توسعه. احیای گورستان تاریخی شاید هزارساله این امامزاده که نشان از هویت و مذهب شیعی افرادی دارد که در اینجا زندگی میکردهاند ضروری است. همچنین در مرمت، باید خطوط، سطح، خط منظر یا فضاهای مرتبط با آن را در نظر بگیریم.
این خطوط حتی در دورهای که افغانها حاکم بودند حفظ شده است.
محیط طباطبایی میگوید : ما به عنوان نماینده مردم از شهرداری که خود را منتخب مردم میداند، درخواست حفظ این هویت را داریم. فضا و عرض گذرها از این نظر که تاریخ را نشان میدهند اهمیت دارند. تخریب و گسترش عرض معابر، از بین رفتن خاطرات و هویت شهری ماست و باید از آن دوری جست. این حداقل چیزی است که حتما باید رعایت شود. آن چیزی که باعث میشود بگوییم مثلا پاریس، شهری قدمتدار به حساب میآید، حفظ خطوط شهری تاریخی آن است.
این پژوهشگر سرشناس کشورمان در پایان به مدرسه معمارباشی، باغ پسته بک، حمام نواب و خانهها و عمارتهای دیگری اشاره میکند که همه بخشی از خاطرات و هویت تهران هستند.
