اطلاعات - اسما پورزنگی‌آبادی: در سمت مقابل نیز همین چیدمان تکرار شده است؛ ردیفی از تنه‌های درخت که همگی به‌صورت شیبدار و با زاویه‌ای یکسان، رو به مرکز جانمایی شده‌اند. تعدادی از این چوب‌ها قطر بزرگ‌تری دارند که تیرهای اصلی این سازه هستند.

قسمت بالای تنه‌ها حالت دوشاخ دارد و دوشاخ‌های سمت راست و چپ در بالاترین نقطه، در هم فرو می‌رود. حاصل این پیوند، شکلی هندسی و منظم شبیه یک مثلث بزرگ چوبی است که سقف اتاق را تشکیل می‌دهد. دیوارهای چوبی این اتاق‌ مثلثی، مستقیم بر روی سطح زمین کار گذاشته نشده‌اند بلکه بر روی دیواری سنگی به ارتفاع حدود نیم متر قرار دارند که همچون کمربندی دور تا دور اتاق چرخیده است.

این سازه شگفت‌انگیز، یک «مَرخونه» یا «مردخانه» است؛ جایی برای سکونت دامداران روستای جهانی میمند در استان کرمان. در گذشته، این تنه‌های چوبی در گودالی کار گذاشته می‌شد که چند متر عمق داشت، آن هم با هدف جلوگیری از هدررفت انرژی و تأمین سرما و گرما در تابستان و زمستان. مرخونه‌های امروزی اما بیشتر در سطح زمین ساخته می‌شوند. مرخونه بخشی از یک منطقه است که به آن «سرآغل» می‌گویند و در فاصله حدود ۱۵ کیلومتری روستای صخره‌ای میمند واقع شده است.

از میمند که می‌گوییم، در واقع داریم از یکی از حیرت‌انگیزترین روستاهای جهان حرف می‌زنیم؛ روستایی که اهالی آن امروزه همان‌ سبک زندگی را دارند که نیاکان آن‌ها حدود دو هزار و ۵۰۰ سال پیش داشتند. این روستا در سال ۱۳۹۴ خورشیدی از طرف یونسکو در فهرست آثار میراث جهانی قرار گرفت.

از «مرخونه» تا «کیچه»

اهالی میمند که در شهرستان شهربابک استان کرمان و در نزدیکی جاده یزد -سیرجان- بندرعباس واقع شده، روستایی و یکجانشین هستند اما یک شیوه کوچ منحصربه‌فرد هم دارند؛ کوچ سه‌مرحله‌ای! هم روستا و هم کوچ؟ بله! چرا؟ چون زمین سخت روستای میمند مانع از آن شده که بتوانند کشاورزی کنند. بنابراین در منتهای سازگاری با طبیعت، برای تأمین علوفه دام خود، شیوه کوچ و جابه‌جایی را برگزیده‌اند، آن هم سه بار در طول سال!

میمندی‌ها ۱۲ ماه سال را به سه بازه زمانی چهارماهه تقسیم می‌کنند. در چهار ماه نخست سال، در مرخونه‌های سرآغل به‌سر می‌برند. در مجاورت این خانه‌های چوبی، آغل گوسفندان قرار دارد. آن‌ها چهار ماه دوم سال را به همراه دام‌هایشان به آبادی‌های سردسیری می‌روند که در بالادست روستای میمند واقع شده است. چهار ماه سوم که هوا سرد و زمستانی است، در خانه‌های غارمانند خود در میمند به‌سر می‌برند که به آن‌ها «کیچه» گفته می‌شود. کیچه‌ها خانه‌هایی سنگی و مرخانه‌ها چوبی هستند.

یکی از عواملی که موجب شد منظر فرهنگی میمند به‌عنوان یک روستای بی‌مانند در جهان در فهرست آثار یونسکو جای بگیرد، همین شیوه کوچ و سازگاری هوشمندانه ساکنان آن با طبیعت پیرامون است؛ کوچی که ییلاقی و قشلاقی نیست و برخلاف دیگر شیوه‌های جابه‌جایی، خانه‌ها ساکنند و فقط دام و انسان بین سه نقطه در یک محدوده، جابه‌جا می‌شوند.

همدوره با هخامنشیان

درباره قدمت روستای میمند، اظهارنظرهای متفاوتی وجود دارد. برخی معتقدند که این روستا ۱۲ هزار سال قدمت دارد، بدین معنا که از دوران نوسنگی و آغاز روستانشینی در ایران، ساکنانی داشته است اما بنا به گفته رضا ریاحیان، باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث‌جهانی میمند، این ادعا تاکنون به‌طور دقیق ثابت نشده است؛ به خصوص این که به نظر می‌رسد خانه‌های سنگی میمند توسط ابزارهای فلزی ایجاد شده باشند که ۱۲ هزار سال پیش، هنوز توسط انسان، کشف و ساخته نشده بود.

مدیر پایگاه میراث‌جهانی میمند در گفتگو با گزارشگر روزنامه اطلاعات می‌گوید: شواهد تاریخی نشان می‌دهد که محدوده‌ میمند از روزگار هخامنشیان قابلیت سکونت داشته و این زیست‌پذیری در دوره‌های بعد، از جمله عصر اشکانی، ساسانی و سپس دوران اسلامی نیز تداوم یافته است. به نظر می‌رسد شکل‌گیری نخستین هسته‌های روستای صخره‌ای میمند به همان سده‌های آغازین، به‌ویژه دوره‌های هخامنشی و اشکانی بازگردد.

او می‌افزاید: رشد و شکوفایی اصلی این سکونتگاه اما در عهد ساسانی و سده‌های ابتدایی اسلام رخ داده است؛ زمانی که ساخت و سازمان‌دهی فضاهای عمومی و مذهبی همچون حمام، مسجد و حسینیه در روستا صورت گرفت و ساختار اجتماعی آن تثبیت شد.

دره و غارهای انسان‌ساز

وارد روستای میمند که ‌می‌شوی، از هرچه که در دنیای پشت سرت بوده جدا شده و به هزارتوی تاریخ پرتاب خواهی شد. همه چیز آنجا حیرت‌انگیز و متفاوت است. یک دره به شکل حرف «وی» انگلیسی (V) همچون جامی بلورین، خانه‌های غارمانند روستا را که به‌صورت نیمه‌پلکانی هستند هزاران سال در آغوش گرفته است. میمند، کوچه و پس‌کوچه ندارد، فقط یک خیابان در میانه آن قرار گرفته که تا دوردست روستا پیچ‌وتاب می‌خورد و بالا می‌رود.

در دو سمت این خیابان، خانه‌ها یا همان کیچه‌ها در گویش محلی، به‌صورت نیمه‌پلکانی قرار دارند. سقف هر کیچه، حیاط خانه بالایی است. این طبقات تا خط‌الرأس دره ادامه پیدا می‌کند. معماری این روستا نه بر روی هم گذاشتن و بنا کردن، که بر کَندن استوار است. کیچه‌ها با برداشتن توده‌های سنگ و خاک از دل صخره ایجاد شده‌اند. هنوز درباره این که در ساختن روستا از چه ابزارهایی استفاده شده و چگونه طراحی آن صورت گرفته و چقدر ساختن آن زمان برده اطلاعات دقیقی نداریم.

روستای میمند دارای محله‌های متعدد و عناصری از قبیل مسجد، حسینیه، حمام، مدرسه و بنای معروف به آتشکده است. یکی از معیارهایی که این روستا دارد و موجب شده تا ثبت‌جهانی شود، جریان بی‌وقفه زندگی در آن است که از هزاران سال پیش تاکنون ادامه داشته. میمندی‌ها کیچه‌ها را نمی‌خرند و نمی‌فروشند و هر کیچه در قالب یک ارث خانوادگی، به نسل بعدی منتقل می‌شود.

ریاحیان، مدیرپایگاه میراث‌جهانی میمند می‌گوید که با توجه به بافت فرهنگی و اجتماعی و سنت‌هایی که در این روستا وجود دارد، از جمله نبود بازار مسکن، هیچ نگرانی بابت متروکه شدن میمند وجود ندارد و این یعنی زندگی همچنان در میمند ادامه خواهد یافت.

چالش زیرساخت‌ها در روستای جهانی

روستای میمند پس از ثبت‌جهانی مورد توجه گردشگران قرار گرفته است و تجربه زندگی در غارهای انسان‌ساز را به بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی عرضه می‌کند. هم‌اکنون در این روستا ۶ اقامتگاه بومگردی فعال وجود دارد. دراز کشیدن زیر سقف یک کیچه که هیچ پنجره‌ای رو به بیرون ندارد اما هوای آن کاملا مطبوع است و گوش دادن به سکوت شب در دل سنگ، تجربه‌ای است که هرکس آن را از سر گذرانده، نبوغ و خرد ایرانی را تحسین می‌کند. با این حال، این روستای کهنسال که باید علاوه بر ساکنان خود به گردشگران هم خدمات بدهد، با مشکلاتی نیز مواجه است.

حسین ابراهیمی، رئیس شورای اسلامی میمند با بیان این که مشکل عمده روستا مربوط به زیرساخت‌هاست، به گزارشگر روزنامه اطلاعات می‌گوید: جاده دسترسی به میمند، ناایمن است و نیاز به تعمیر و روکش آسفالت دارد، عرض آن هم کم است و باید دوبانده شود.

آب روستا هم مشکل دارد، در حال حاضر، مخازن آب اینجا پلی‌اتیلنی هستند و فرسودگی دارند که باید با مخازن بتنی جایگزین شوند. بنا به گفته او، بزرگ‌ترین مشکل اما مربوط به فاضلاب روستاست. در میمند، سیستم فاضلاب وجود ندارد. چند چشمه دستشویی روستا، چاه «سپتیک» (مخزنی) دارند که مرتب پر و باعث آلایندگی رودخانه می‌شوند. کیچه‌های میمند، فاقد سرویس بهداشتی و حمام هستند و گردشگران و اهالی باید از حمام و دستشویی‌های عمومی استفاده کنند. ابراهیمی می‌گوید: کمبود سرویس بهداشتی به‌ویژه در زمان‌هایی که گردشگران زیادی داریم یک مشکل جدی برای روستاست.

موزه‌ای زنده از سازگاری و پایداری

همه کسانی که به تماشای این دره باشکوه می‌ایستند، از حضور تیرهای چوبی چراغ‌برق آزرده می‌شوند. زمانی که روستا ثبت جهانی شد، تأکید بر حذف این تیرها و جایگزینی شبکه برق هوایی با شبکه زمینی بود. رئیس شورای اسلامی روستای میمند با بیان این که تیرهای چراغ‌برق، منظر روستا را مخدوش کرده است، می‌گوید حدود ۱۰ سال است که پروژه اصلاح شبکه برق و زمینی کردن آن شروع شده ولی هنوز به پایان نرسیده است.

به گفته مدیر پایگاه میراث‌ جهانی میمند، کمبود اعتبارات، مانع حذف هرچه زودتر تیرهای چوبی برق می‌شود. با وجود این‌ها، روستای میمند نه‌تنها یک شاهکار معماری و باستان‌شناسی، بلکه موزه‌ای زنده از سازگاری و پایداری است. در کنار معماری بوم‌آورد و خلاقانه خانه‌های روستا، شیوه سه‌مرحله‌ای کوچ، از مرخونه‌ها تا دل امن کیچه‌ها گواهی‌ است بر فهم عمیق مردمان میمند از طبیعت پیرامونشان.

این آبادی جهانی که هزاران سال است از گزند روزگار در امان مانده، پیوند ناگسستنی انسان و زمین را به زیباترین شکل به تصویر می‌کشد. میمند، داستانی است از استقامت، خلاقیت و همزیستی مسالمت‌آمیز ایرانیان با جهانی که در آن زندگی می‌کنند.