محسن ایلچی

چرا نرخ ارز در سطح مورد انتظار افزایش نیافته است؟ دو گروه از عوامل سلبی و ایجابی باعث شده است که افزایش نرخ ارز در سال جدید تاکنون محدود باشد و البته وزن هر یک از عوامل در تعیین رفتار نرخ ارز متفاوت است. مجموعه دلایل سلبی در اختیار سیاستگذار نبوده است، اما در وقوع عوامل ایجابی سیاستگذار عاملیت نهادی داشته است.
۱. عامل سلبی نخست، مربوط به کاهش تقاضای شدید برای دلار به واسطه تقلیل تقاضا برای کالای قاچاق به کشور است. کاهش قدرت خرید مصرف­ کننده و تغییر در ترجیحات مصرفی آنها باعث شده است که روند افزایشی نرخ ارز تا اندازه ای محدود شود.
۲. عامل سلبی دوم، کاهش واردات به کشور به دلیل محصور بودن مرزهای آبی است که دلیل مشخصی برای کاهش تقاضای ارز حواله ­ای است.
۳.عامل سلبی سوم، تقاضای مصرفی(سفر، درمان، آموزشی و موارد دیگر) و تقاضای احتیاطی که تابعی از درآمد خانوار و افراد است، کاهش یافته. اما تقاضا ی معاملاتی و سفته­ بازی که منبعث از انتظارات تورمی است، همچنان وجود دارد.
۴.عامل سلبی چهارم، گردش و توازن اطلاعات همگن در شکل‌گیری انتطارات عقلائی یا تطبیقی موثر است. به بیانی دیگر،، انسداد در گردش اطلاعات باعث شده که انتظارات ارزی مهار شود و بازارهای مالی و کالائی به دلیل اختلال در ارسال سگینال­ های سیاستی دچار نوعی سردرگمی برای تصمیم­ گیری است. البته هنوز اطلاعات کامل از چشم­ انداز اقتصاد، در سمت تقاضای بازار وجود دارد (برعکس سمت عرضه) که این مساله خود به تنهائی روی کاهش تقاضای ویروسی(وایرال) در بازار موثر بوده است.
۵. عامل سلبی پنجم، نبود فعالیت فراگیر شبکه ­های اجتماعی خارجی به ویژه سکوی تلگرام در خلق انتظارات جدید موثر است. شبکه اجتماعی خود عاملیت مستقلی در افزایش نرخ ارز ندارد، اما در مواقع کمبود عرضه ارز، زمینه تحرک  تقاضای جمعی- احساسی را ایجاد می­ کند. به بیانی، شبکه اجتماعی، عامل غیرمستقیمی برای شتاب­دهی،تقویت، تعمیق(عمیق بخشیدن) و پایداری شوک ارزی است که اکنون چنین اثری فراگیر مشاهده نمی‌شود. 
۶.عامل سلبی ششم، کاهش درآمد افرادی است که همواره صف­ نشین برای ارز هستند. اکنون چنین تقاضایی چندان مشاهده نمی ­شود، اما در مواقع بحرانی، تقاضای پرتکرار(تراکنش بالا)، اما کم حجم همین افراد در افزایش گشتاور هیجانی بازار بسیار موثر و قابل مشاهده است.
۷.عامل سلبی هفتم، بازار مسکن و خودرو بخشی از نقدینه بدون برنامه افراد دارای انگیزه­ های معاملاتی را پیش­خور و از گردونه تقاضای موثرخارج کرده است.
۸.عامل سلبی هشتم، توقف بازار سرمایه، بخشی از منابع را در این بازار حبس کرده است.
۹.عامل ایجابی اول؛ از اواخر سال گذشته، سیاست ارزی جدیدی تحت عنوان «سیاست یکپارچه­ سازی ارزی» رونمائی شده است. هدف از اجرای آن،کاهش تعدد نرخ­ های ارز در بازار رسمی و غیررسمی همچنین تعدیل اختلاف میان دو نرخ ارز حاصل از صادرات(تابلوی دوم) و بازار غیررسمی است که تا قبل از وقوع جنگ، شواهد نشان می‌دهد موثر بوده است. افزون براین، مداخلات قانونی بانک مرکزی در راستای تعیین نرخ تعادلی یا هدفگذاری شده (و صد البته اعلام نشده) همیشه در کنترل نرخ ارز موثر است.
۱۰. عامل ایجابی دوم، آغاز مجدد مشارکت صرافان داخلی در پاسخ به نیازهای خرد را نمی‌توان نادیده گرفت.