پس از آن‌که جنگ در خاورمیانه جهان را با یکی از سنگین‌ترین شوک‌های انرژی و نفتی سال‌های اخیر مواجه کرد، حال به‌نظر می‌رسد که تهران در حال تمرکز بر اهرم فشاری جدید در تنگه هرمز است. این اهرم نه نفتکش‌ها، بلکه کابل‌های زیردریایی اینترنتی هستند که ستون فقرات ارتباطات دیجیتال جهان را تشکیل می‌دهند.

موقعیت استراتژیک ایران در زیرساخت‌های دیجیتال جهانی

رسانه ان‌تی‌دی‌وی که در حوزه دیجیتال فعال است، در گزارشی نوشت: براساس گزارش برخی رسانه‌های ایران، تهران در حال بررسی طرحی برای دریافت هزینه از شرکت‌های بزرگ فناوری از جمله گوگل، مایکروسافت، متا و آمازون بابت استفاده از کابل‌های زیردریایی عبوری از تنگه هرمز است. همزمان، برخی از این رسانه‌ها هشدار داده‌اند که در صورتی که این شرکت‌ها با مقررات ایران همکاری نکنند، احتمال اختلال در ترافیک اینترنتی وجود خواهد داشت.

ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی نظامی ایران، هفته گذشته در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: ما بر کابل‌های اینترنتی هزینه وضع خواهیم کرد.

این موضع‌گیری نشان می‌دهد تهران تلاش دارد موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز را از حوزه سنتی انرژی فراتر برده و آن را به حوزه زیرساخت‌های دیجیتال جهانی نیز گسترش دهد.

اهمیت هرمز محدود به حوزه انرژی نیست

برخلاف تصور عمومی، کابل‌های زیردریایی مهم‌ترین زیرساخت اینترنت جهانی محسوب می‌شوند. بخش عمده داده‌های اینترنتی جهان، از تراکنش‌های بانکی و معاملات بورس گرفته تا ارتباطات نظامی، سامانه‌های هوش مصنوعی و تبادلات مالی بین‌المللی از طریق همین کابل‌ها منتقل می‌شود.

به همین دلیل، هرگونه اختلال گسترده در این شبکه‌ها می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از کاهش سرعت اینترنت داشته و حتی عملکرد اقتصاد جهانی را مختل کند.

تنگه هرمز تنها یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان نیست، بلکه یکی از گلوگاه‌های حیاتی انتقال داده نیز به‌شمار می‌رود. چندین کابل بین‌قاره‌ای از این منطقه عبور می‌کنند و مراکز داده آسیایی، به‌ویژه سنگاپور را به ایستگاه‌های انتقال اطلاعات در اروپا متصل می‌سازند.

به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی درباره ایران، اپراتورهای بین‌المللی در سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند بیشتر کابل‌ها را از مسیر آب‌های عمان عبور دهند. با این حال، دو کابل مهم موسوم به فالکون و پل بین‌المللی خلیج همچنان از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کنند.

وابستگی اینترنت جهانی به تنگه هرمز

اختلال احتمالی در این کابل‌ها تنها کشورهای حاشیه خلیج فارس را تحت تأثیر قرار نخواهد داد. کارشناسان هشدار می‌دهند که هرگونه بحران در این مسیر می‌تواند بخش‌هایی از آسیا، اروپا و آفریقا را نیز درگیر کند.

کشورهای همسایه ایران ممکن است با قطعی‌های گسترده اینترنت مواجه شوند و هند نیز احتمالا بخش قابل‌توجهی از ترافیک اینترنتی خود را از دست خواهد داد. در شرق آفریقا نیز احتمال بروز خاموشی‌های اینترنتی وجود دارد.

از سوی دیگر، کند شدن انتقال داده میان اروپا و آسیا می‌تواند معاملات مالی، تراکنش‌های بانکی و فعالیت بازارهای جهانی را مختل کند؛ مسئله‌ای که اهمیت راهبردی این کابل‌ها را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

هرچند شبکه جهانی اینترنت تا حدی توانایی انتقال ترافیک از مسیرهای جایگزین را دارد، اما کارشناسان معتقدند اختلال وسیع در تنگه هرمز می‌تواند فشار سنگینی بر زیرساخت دیجیتال جهان وارد کند؛ به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد جهانی بیش از هر زمان دیگری به جریان دائمی داده وابسته شده است.

تهران به‌دنبال دریافت عوارض و برخورداری از حق تعمیر کابل‌ها

براساس گزارش رسانه‌های ایران، این کشور به‌دنبال آن است که اپراتورهای کابل‌های زیردریایی را ملزم به دریافت مجوز و پرداخت هزینه کند. همچنین تهران قصد دارد حق تعمیر و نگهداری این کابل‌ها را به‌طور انحصاری در اختیار شرکت‌های ایرانی قرار دهد.

با این حال، هنوز مشخص نیست ایران چگونه می‌خواهد چنین سیاستی را اجرایی کند؛ چرا که تحریم‌های آمریکا امکان پرداخت مالی شرکت‌های آمریکایی به تهران را ممنوع کرده است.

به نقل از اقتصاد نیوز، از سوی دیگر، مسئله تعمیرات فنی نیز خود چالشی مهم محسوب می‌شود. کشتی‌های مخصوص تعمیر کابل‌های زیردریایی هنگام انجام عملیات باید ساعت‌ها یا حتی روزها در یک نقطه ثابت باقی بمانند؛ وضعیتی که در صورت افزایش تنش‌های نظامی یا تهدید مستقیم ایران، می‌تواند بسیار خطرناک یا حتی غیرممکن شود.

حقوق بین‌الملل چه می‌گوید؟

رسانه‌های ایرانی استدلال می‌کنند که دریافت هزینه از کابل‌های زیردریایی با حقوق بین‌الملل سازگار است و به کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل متحد مصوب ۱۹۸۲ استناد می‌کنند. طبق ماده ۷۹ این کنوانسیون، کشورهای ساحلی می‌توانند برای کابل‌ها یا خطوط لوله‌ای که وارد قلمرو یا آب‌های سرزمینی آن‌ها می‌شوند، شرایطی تعیین کنند.

نویسنده مدعی شد: با این حال، مسئله پیچیده‌تر از آن است که تهران مطرح می‌کند. ایران اگرچه این کنوانسیون را امضا کرده، اما هرگز آن را به‌طور رسمی تصویب نکرده است.

تهران همچنین مثال مصر را می‌زند، کشوری که بابت کابل‌های عبوری از کانال سوئز هزینه دریافت می‌کند. اما کارشناسان حقوق بین‌الملل تأکید دارند که کانال سوئز و تنگه هرمز از نظر حقوقی تفاوت‌های اساسی دارند؛ کانال سوئز یک آبراه مصنوعی ساخته‌شده در قلمرو مصر است و دیگری یک تنگه طبیعی بین‌المللی.

آغاز عصر ژئوپلیتیک داده و اینترنت

تحولات اخیر نشان می‌دهد که رقابت‌های ژئوپلیتیک در جهان کنونی، دیگر تنها بر سر نفت و انرژی نیست. همان‌گونه که تنگه هرمز برای دهه‌ها به‌عنوان شریان حیاتی انتقال نفت شناخته می‌شد، اکنون به یکی از مسیرهای حساس انتقال داده و ارتباطات دیجیتال نیز تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، کنترل یا تهدید زیرساخت‌های دیجیتال می‌تواند همان به اندازه تهدید مسیرهای انرژی اثرگذار باشد.

اگر تهران در گذشته از موقعیت جغرافیایی خود برای تأثیرگذاری بر بازار نفت استفاده می‌کرد، اکنون در حال ورود به مرحله‌ جدیدی از رقابت‌های راهبردی است؛ مرحله‌ای که در آن «داده» و «اینترنت» به بخشی از معادلات بازدارندگی و فشار ژئوپلیتیک تبدیل شده‌اند.

جهانی که اقتصاد، امنیت و حتی ساختارهای مالی آن به جریان بی‌وقفه اطلاعات وابسته است، بیش از هر زمان دیگری به آسیب‌پذیری کابل‌های زیردریایی وابسته است. همین مسئله باعث شده تا تنگه هرمز وارد فصل جدیدی از رقابت قدرت‌های جهانی شود.