در شرایطی که جامعه ایران درگیر پیامدهــای جنگهای اخیر از جمله جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان بوده، این پرسش مطرح است که آیا موسیقی نواحی ایران با همه غنا و تنوع خود توانسته در مسیر تقویت روحیه عمومی و همراهی با مردم نقشآفرینی کند یا همچنان ظرفیتی مغفول باقی مانده است؟بررسیها نشان میدهد اگرچه در این دوره برخی آثار موسیقایی توانستهاند در میان مردم اثرگذار باشند، اما سهم موسیقی نواحی در این میان چندان پررنگ نبوده و بیشتر تولیدات، رنگوبوی سفارشی داشتهاند.
غلبه آثار سفارشی در روزهای بحران
به گزارش خبرنگار اطلاعات، مرور آثار تولیدشده در جریان جنگهای اخیر نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از این تولیدات، برخلاف آثار ماندگار گذشته، به سفارش نهادهای رسمی و با حمایتهای مالی قابلتوجه شکل گرفتهاند. این مسئله این پرسش را بهوجود میآورد که نهادهای فرهنگی تا چه اندازه از ظرفیتهای موسیقی نواحی و حضور هنرمندان این حوزه بهره بردهاند.
علی مغازهای، موسیقیپژوه و مؤسس فستیوال «آینهدار»، در گفتوگو با اطلاعات با نگاهی انتقادی به وضعیت موجود گفت: «معتقد نیستم که این حرکتهای فعلی الزاماً در روحیهبخشی یا امیدبخشی مؤثر باشد.»
وی با تأکید بر اهمیت نقشآفرینی مستقل هنرمندان افزود: «موسیقی نواحی میتواند بسیار مؤثر باشد، اما به شرطی که هنرمند بهطور خودخواسته وارد میدان شود. اگر قاعده سفارشی کنار گذاشته شود، قطعاً نتایج بهتری حاصل خواهد شد.» مغازهای همچنین با اشاره به ضرورت ثبات در سیاستهای فرهنگی گفت: «فضا نباید یک بام و دو هوا باشد. زمانی که امور فرهنگی و اجتماعی با یک دست فرمان پیش برود، میتوان انتظار داشت موسیقی نواحی نیز تأثیرگذاری بیشتری داشته باشد.»
ریشههای زنده موسیقی در آیینهای محلی
این پژوهشگر با اشاره به حضور زنده موسیقی در فرهنگ بومی مناطق مختلف کشور تصریح کرد: در غرب ایران آیین شاهنامهخوانی، در بلوچستان روایتهای شاعرانه، در آذربایجان اجرای عاشیقها و در مناطق ترکمننشین فعالیت بخشیها، نشاندهنده پیوند عمیق موسیقی نواحی با زندگی مردم است. به گفته او، این سنتها در جنوب، شمال و حتی مناطق مرکزی کشور نیز به اشکال مختلف جریان دارند.
مغازهای در پایان تأکید کرد: «مسئولان باید بپذیرند که هنرمند باید دیده شود و در جایگاه شایسته خود قرار گیرد.»
در ادامه، رضا مهدوی، موسیقیدان و پژوهشگر، با اشاره به جایگاه موسیقی نواحی در فرهنگ ایرانی گفت: «موسیقی نواحی ما بر پایه قومیتهای ایرانی شکل گرفته و تأثیر عمیقی بر موسیقی دستگاهی و ملی داشته است.»
وی با انتقاد از کمتوجهی به این ظرفیتها در روزهای اخیر افزود: «در شرایطی که مردم در خیابانها حضور دارند، کمتر از موسیقی محلی و نواحی بهره گرفته شده است.»
مهدوی همچنین با اشاره به آثار ماندگار گذشته گفت: «قطعه «دایه دایه وقت جنگه» نمونهای شناختهشده است که ریشه در موسیقی نواحی دارد و میتواند با تنظیمی تازه دوباره مورد استفاده قرار گیرد.»
او ادامه داد: «نغمههای متنوع موسیقی نواحی این ظرفیت را دارند که به سرودهای حماسی و مقاومتی تبدیل شوند، اما این امر نیازمند شکلگیری یک عزم جدی و مدیریت مشخص است.»
لزوم سیاستگذاری هدفمند
این کارشناس موسیقی با تأکید بر نقش رسانه ملی گفت: «صدا و سیما باید حداقل برای یک بار هم که شده این آثار را از شبکههای مختلف پخش کند تا زمینه برای ادامه این مسیر فراهم شود.»
وی افزود: «اگر این آثار مورد استقبال مردم قرار گیرد، میتوان این روند را ادامه داد و در غیر این صورت، هنرمندان فرصت اصلاح و ارتقای آثار خود را خواهند داشت.»
مهدوی در پایان خاطرنشان کرد: «موسیقی نواحی در فلات ایران همگام با زندگی و مشاغل مردم شکل گرفته و بخش مهمی از آن در سوگ و شادی، بار حماسی داشته است.»
در مجموع، به نظر میرسد موسیقی نواحی ایران با وجود ظرفیتهای گسترده، هنوز جایگاه واقعی خود را در مواجهه با شرایط بحرانی نیافته است. کارشناسان بر این باورند که تحقق این ظرفیتها در گرو اعتماد به هنرمندان، پرهیز از نگاه دستوری و ایجاد بستر مناسب برای حضور فعال آنان در عرصههای اجتماعی است.
در چنین شرایطی، بازگشت به ریشههای فرهنگی و بهرهگیری هوشمندانه از موسیقی نواحی میتواند نقشی مؤثر در افزایش تابآوری اجتماعی و تقویت روحیه جمعی ایفا کند.
شما چه نظری دارید؟