گروه شهرستان‌ها: برداشت بی رویه منابع آب زیرزمینی و قطع جریان آب در زاینده رود ،سالهاست مناطق مختلف استان اصفهان به ویژه مرکز آن را با خطر فرونشست زمین و ریزش ابنیه تاریخی مواجه کرده است؛ زنگ خطری که پریروز با ریزش بخشی از خیابان شهیدان کاظمی شهر اصفهان ،باردیگر به صدا درآمد.
طی چند سال گذشته اخبار متعددی از فرونشست زمین و حتی آسیب به برخی ابنیه اصفهان منتشر شده است و کارشناسان نیز به دفعات نسبت به تداوم روند فعلی و مخاطرات آن هشدار داده اند؛هشدارهایی که تاکنون از سوی مسئولان ذیربط جدی گرفته نشده است و بر همین اساس همچنان ساکنان نصف جهان شاهد وقوع حوادث مرتبط با فرونشست زمین هستند.
مسجد سیّد اصفهان از جمله ابنیه‌های این شهر تاریخی است که فرونشست زمین زخم‌های عمیقی بر پیکر رنجور آن وارد کرده است.
مساله فرونشست زمین یکی از چالش‌های جدی نگهداشت این مسجد است به نحوی که دیوار و گنبد شبستان جنوبی این بنای ارزشمند بر اثر فرونشست زمین، دچار شکاف‌های عمیقی شده است و عمق این شکاف‌ها هر روز بیشتر می شود.
مخاطرات تدریجی فرونشست زمین
فرونشست زمین از جمله مخاطرات تدریجی اما گسترده‌ای است که در صورت تداوم برداشت بیش از ظرفیت منابع آب زیرزمینی و کاهش تغذیه سفره‌ها، می‌تواند به تغییر شکل تدریجی سطح زمین منجر شود. این پدیده برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، الزاما با یک رخداد ناگهانی آغاز نمی‌شود، بلکه ممکن است در طول سال‌ها توسعه پیدا کند و آثار آن به‌تدریج در سازه‌ها، معابر، خطوط انتقال آب و فاضلاب و سایر زیرساخت‌های شهری نمایان شود.
در اصفهان، کاهش منابع آب زیرزمینی و تداوم شرایط خشکسالی در کنار افت سطح آبخوان‌ها و قطع جریان آب در رودخانه زاینده‌رود، زمینه تشدید فرونشست ناحیه‌ای را فراهم کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که تغییر شکل تدریجی زمین در محدوده‌های شهری با شبکه‌های فرسوده و حساس زیرساختی همراه شود؛ چراکه تغییرات تنش و تغییر شکل زمین می‌تواند به خطوط لوله و سایر شریان‌های حیاتی آسیب وارد کند و در صورت نشت آب، فرآیند آب‌شستگی در لایه‌های زیرسطحی را نیز تشدید کند. ایجاد حفره در زیر سطح زمین در چنین شرایطی می‌تواند در نهایت به نشست موضعی یا فروریزش ناگهانی سطح معبر منجر شود.
پریروز در جدیدترین حادثه مرتبط با پیامدهای فرونشست زمین، بخشی از خیابان شهیدان کاظمی شهر اصفهان، دچار ریزش شد که درپی این حادثه، چرخ‌های یک دستگاه تانکر در این حفره افتاد.
منصور شیشه‌فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان درباره این حادثه گفت: در پی ایجاد فرورفتگی و حفره در بخشی از خیابان شهیدان کاظمی، چرخ یک دستگاه تانکر در این حفره فرو رفت که بلافاصله ماموران آتش‌نشانی و شرکت آب و فاضلاب به محل حادثه اعزام شدند  که پس از خارج کردن چرخ‌های تانکر از این حفره، اقدامات لازم برای رفع خطر و ایمن‌سازی محل انجام شد.
وی ادامه داد: عملیات اصلاح شبکه و رفع مشکل ایجادشده با هدف پیشگیری از تداوم فرونشست و بروز حوادث احتمالی در این مسیر انجام خواهد شد.
ضرورت جلوگیری از برداشت‌های غیر مجاز
از سوی دیگر ، وقوع این حادثه سبب شد باردیگر نگاه‌های مسئولان استانی به موضوع فرونشست معطوف شود؛ توجهی که به نظر می رسد همانند گذشته فقط به یک یا چند موضع گیری خلاصه و  چند روز بعد همه چیز فراموش می شود !
 دادستان عمومی و انقلاب استان اصفهان دیروز  در یک صد و شصت و ششمین نشست شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی استان با تاکید بر لزوم برخورد جدی با بارگذاری‌های زائد و برداشت‌های غیر مجاز از حوضه زاینده رود، اصلاح الگوی مصرف، مدیریت چاه‌های مجاز و غیر مجاز و توقف تغییر الگوی کشت در مناطق بحرانی را راهکار اصلی جلوگیری از فاجعه فرونشست زمین دانست.
  سید محمد موسویان با اشاره به بحران فرونشست زمین و مشکلات حوضه زاینده رود اظهار داشت: اگرچه آموزش و فرهنگ‌سازی در حوزه مصرف منابع امری علمی و ضروری است، اما تاثیر آن در کوتاه‌مدت ملموس نیست و با توجه به وضعیت اضطراری امروز، تمامی مسئولان و مدیران باید اقدامات عملی و فوری را از مجموعه تحت مدیریت خود آغاز کنند.
‌وی با تحلیل ریشه‌های تاریخی و کارشناسی بحران زاینده رود و فرونشست زمین تصریح کرد: تحلیل‌های یک‌جانبه و متهم کردن دیگران گره‌ای از کار باز نمی‌کند؛ واقعیت این است که در حق حوضه زاینده رود اجحاف و بارگذاری‌های بی‌رویه، توسعه ناپایدار کشاورزی از دهه ۶۰و حفر بی‌شمار چاه‌ها منجر به وضعیت فعلی شده است، به نحوی که وجود ۵۰۰۰ حلقه چاه مجاز در دشت برخوار، فشار کمرشکنی به سفره‌های زیرزمینی وارد کرده و حیات منطقه را به خطر انداخته است.
‌موسویان در پایان با تاکید بر امیدواری و پایداری در مسیر حل بحران تصریح کرد: ناامیدی بزرگ‌ترین آسیب است و اگر ناامید شویم همه چیز را باخته‌ایم. پیگیری‌های جامع کارشناسی و برخورد قانونی با تخلفات حوضه زاینده رود با جدیت ادامه خواهد داشت تا بتوان از پیشروی خطرناک فرونشست زمین جلوگیری کرد.
افزایش فرونشست زمین و  گسیختگی لوله آب
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی درباره این حادثه  گفت: این خیابان پیش از این هم در سال ۱۴۰۲شاهد حادثه فرونشست موضعی بود و تکرار این رخداد نشان می‌دهد که علاوه بر گسیختگی لوله آب، باید فرونشست ناحیه‌ای اصفهان و اثرات آن بر شریان‌های حیاتی شهر را به‌عنوان یک مسأله بنیادی مورد توجه قرار داد.
دکتر علی بیت‌اللهی  در گفتگو با ایسنا  با اشاره به حادثه رخ‌داده در خیابان شهیدان کاظمی اصفهان، اظهار داشت:   در این حادثه  چرخ‌های یک دستگاه تانکر در حاشیه خیابان شهیدان کاظمی، واقع در محدوده شمال شرقی اصفهان، به دلیل وجود حفره‌ای در زیر سطح زمین، در سطح معبر فرو رفت.
وی با بیان این که بر اساس توضیحات مدیرکل مدیریت بحران استان اصفهان، ظاهراً گسیختگی لوله آب موجب بروز این پدیده شده است، تاکید کرد: این خیابان پیش از این نیز شاهد حادثه مشابهی بود و در سال ۱۴۰۲نیز حادثه فرونشست موضعی گزارش شده بود.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: در این حادثه نیز فرسودگی و گسیختگی لوله‌های آب و فاضلاب به‌عنوان علت بروز حادثه اعلام شده است.
وی با اشاره به حادثه فروریزش خیابان نشاط اصفهان در ۶شهریور امسال، اظهار داشت: به نظر می‌رسد همان استدلالی که درباره حادثه خیابان نشاط اصفهان مطرح شد، در این رخداد نیز قابل طرح باشد.
بیت‌اللهی با بیان این که گسیختگی لوله‌های آب و فاضلاب در نقاط مختلف شهر اصفهان از سوی مسئولان به‌عنوان علت برخی از این رخدادها مطرح می‌شود، افزود: سئوال مهمتر این است که دلیل این تعداد گسیختگی لوله‌ها در نقاط مختلف کلان‌شهر اصفهان چیست؟ آیا فقط در اصفهان لوله‌های آب و فاضلاب وجود دارد؟ آیا در سایر شهرها لوله‌های قدیمی وجود ندارد؟ به نظر من باید علت افزایش این رخدادها را فراتر از خود گسیختگی لوله‌ها بررسی کرد.
تاثیر قطع جریان آب زاینده‌رود
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به نقش فرونشست ناحیه‌ای زمین در اصفهان  گفت: واقعیت این است که فرونشست ناحیه‌ای اصفهان که با قطع جریان دائمی زاینده‌رود تشدید شده است، اثرات تنشی خود را بر مستحدثات، شریان‌های حیاتی و خطوط آب و فاضلاب وارد می‌کند. این فرآیند با گذشت زمان می‌تواند موجب گسیختگی لوله‌ها، آب‌شستگی‌های زیرسطحی، تشکیل حفره‌های زیرسطحی و در نهایت فروریزش‌های ناگهانی و نشست‌های موضعی شود.
وی تاکید کرد: بنابراین نمی‌توان در بررسی چنین رخدادهایی فقط به علت مستقیم و نزدیک حادثه، یعنی گسیختگی یک لوله اکتفا کرد؛ بلکه باید زنجیره‌ای را که از فرونشست ناحیه‌ای آغاز می‌شود و می‌تواند به آسیب‌ دیدگی زیرساخت، شکستگی لوله، نشت آب، آب‌شستگی، ایجاد حفره و سپس فروریزش سطح زمین منجر شود، مورد توجه قرار داد.
بیت‌اللهی با تاکید بر این که تکرار حادثه در یک محدوده مشخص، اهمیت بررسی شرایط زیرسطحی منطقه را دوچندان می‌کند، ادامه داد: رویکرد بنیادین در اصفهان باید اقدام برای کنترل فرونشست ناحیه‌ای زمین باشد. تا زمانی که مساله فرونشست ناحیه‌ای اصفهان به‌ عنوان یک مساله اساسی و بلندمدت مورد توجه قرار نگیرد، اقدامات موردی برای ترمیم لوله‌ها یا پر کردن حفره‌های ایجادشده، اگرچه برای رفع خطر فوری ضروری است، نمی‌تواند به‌تنهایی مانع تکرار این رخدادها شود.