تحولات اخیر منطقه، بار دیگر اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران در معادلات ترانزیتی آسیای مرکزی را برجسته کرده است؛ بهگونهای که کشورهای این منطقه با هدف تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی و دسترسی به بازارهای جهانی و آبهای آزاد، توسعه همکاریهای حملونقلی و استفاده از ظرفیتهای کریدور شمال-جنوب از مسیر ایران را دنبال میکنند.
به گزارش پایگاه خبری ـ تحلیلی تایمز آسیای مرکزی، در همین چارچوب افزایش رایزنیها و طرحهای ترانزیتی کشورهای آسیای مرکزی برای بهرهگیری از مسیر ایران، نقش کشورمان را در ایجاد شبکهای متنوع و مقاوم از مسیرهای تجاری منطقه پررنگتر کرده است.
پس از شروع دوباره حملات آمریکا به ایران و پاسخ تهران به اقدامات واشنگتن، تشدید دوباره تنشها در منطقه اگرچه در نگاه نخست، محدود به نظر میرسد اما برای پنج کشور آسیای مرکزی، پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی مهمی به همراه دارد.
پیوندهای ترانزیتی قزاقستان با ایران
افزایش بهای نفت ناشی از حملات آمریکا به ایران، در ظاهر میتواند به سود قزاقستان بهعنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ نفت آسیای مرکزی باشد، اما محدودیتهای موجود در زیرساختهای صادراتی این کشور مانع از آن میشود که این کشور بتواند بهطور کامل از افزایش قیمت جهانی نفت بهرهبرداری کند. قزاقستان در عینحال با مشکلاتی در مسیرهای صادراتی خود مواجه است.
درهمین راستا حملات پهپادی اوکراین به زیرساختهای مرتبط با خط لوله موسوم به «کنسرسیوم خط لوله خزر» منجر به کاهش بخشی از صادرات قزاقستان شده است. همچنین ظرفیت انتقال نفت از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیحان نیز برای جبران یک اختلال گسترده در مسیر کنسرسیوم خط لوله خزر کافی نیست. در چنین شرایطی، ایران برای قزاقستان صرفا یک شریک تجاری نیست، بلکه بخشی از راهبرد این کشور برای تنوعبخشی به مسیرهای ترانزیتی محسوب میشود.
با این حال، بخش مهمی از این طرحها به ثبات در ایران و امنیت مسیرهای جنوبی وابسته است؛ موضوعی که با تشدید دوباره درگیریها میان تهران و واشنگتن، با ابهام بیشتری روبهرو شده است.
بهرهگیری تاجیکستان از ظرفیت انرژی ایران
تاجیکستان نیز برای جبران بخش عمده سوخت وارداتی خود از روسیه، از ایران برای تأمین بیش از ۵/۲ میلیون تن نفت خام و فرآوردههای نفتی درخواست کمک کرده است. این کشور همچنین پیشنهاد ایجاد یک «کریدور سبز» برای انتقال سوخت از طریق شبکه ریلی ایران و راهاندازی قطارهای اختصاصی حامل فرآوردههای نفتی را مطرح کرده بود، اما ازسرگیری حملات و افزایش ناامنی در منطقه میتواند اجرای چنین طرحی را دشوارتر و پرهزینهتر کند.
در کنار مشکلات لجستیکی، تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران و احتمال اعمال تحریمهای ثانویه علیه شرکای تجاری تهران نیز میتواند مانع دیگری در مسیر همکاریهای انرژی میان دو کشور باشد.
تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران که سبب افزایش هزینه انرژی، اختلال در مسیرهای ترانزیتی، دشوارتر شدن مبادلات تجاری و افزایش ریسکهای مالی شده، اقتصاد تاجیکستان را با فشارهای تازه مواجه کرده است. پیامدهای تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، فقط به بازار انرژی محدود نمیشود و مسیرهای تجاری و ترانزیتی تاجیکستان را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
برخی رسانه های منطقه قفقاز با اشاره به اهمیت ایران برای تجارت خارجی تاجیکستان نوشته اند مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۸۴ میلیون دلار رسید. ایران همچنین یکی از مسیرهای مهم دسترسی تاجیکستان به بنادر جنوبی و بازارهای بینالمللی محسوب میشود.
در پی ناامن شدن مسیرهای جنوبی، بخشی از کالاها ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین از طریق قفقاز، جمهوری آذربایجان، ترکیه، ترکمنستان و دریای خزر شدهاند؛ موضوعی که میتواند زمان و هزینه انتقال کالا به تاجیکستان را افزایش دهد.
اقتصاد تاجیکستان تاکنون با وجود فشارهای خارجی، با سقوط عمومی مواجه نشده است و رشد اقتصادی، افزایش تجارت و تداوم ورود سرمایه خارجی نشان میدهد که این کشور همچنان از ظرفیتهایی برای مقابله با شوکهای خارجی برخوردار است. طولانی شدن بحران میتواند هزینه حملونقل، بیمه، انبارداری و تأمین مالی تجارت را افزایش دهد و در نتیجه، فشار بیشتری بر تولیدکنندگان و مصرفکنندگان تاجیک وارد کند.
اتکای ازبکستان به شاهراه ایرانی
بر اساس ارزیابی وزارت اقتصاد و دارایی ازبکستان، حدود سه میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار از واردات این کشور در سال ۲۰۲۵ از مسیر ایران عبور کرده که معادل حدود ۹ درصد کل واردات ازبکستان است. در مقابل، تجارت مستقیم ازبکستان با کشورهای خاورمیانه سهم نسبتا محدودی از تجارت خارجی این کشور دارد.
از نگاه مقامهای ازبکستان، مهمترین پیامد تشدید تنشها در خاورمیانه، نه کاهش تجارت مستقیم، بلکه اختلال در مسیرهای ترانزیتی، افزایش هزینه حملونقل و طولانی شدن زمان تحویل کالا خواهد بود. ارزیابی دولت ازبکستان نشان میدهد که تاثیر این بحران از طریق تجارت خارجی و زنجیرههای لجستیکی میتواند بین یک تا ۱.۵ میلیارد دلار، معادل حدود ۷/۰ تا یک درصد تولید ناخالص داخلی این کشور، هزینه ایجاد کند.
ازبکستان و ایران در ماه اوت نیز بر توسعه تجارت، گسترش مبادلات کالا و تقویت همکاریهای حملونقلی و ترانزیتی تأکید کرده بودند، اما تشدید تنشهای اخیر میتواند اجرای این برنامهها را بار دیگر به تأخیر بیندازد.
تکیه قرقیزستان و ترکمنستان بر موقعیت ایران
در دیدار چندی قبل روسای جمهوری ایران و قرقیزستان در بیشکک، «صدر جباروف» رئیس جمهوری قرقیزستان در دیدار با مسعود پزشکیان، از شرکتهای ایرانی فعال در حوزه اکتشاف نفت برای همکاری در این کشور دعوت کرد. رسانه های کشورهای آسیای مرکزی با ابراز نگرانی از افزایش تنش میان آمریکا و ایران، میگویند اجرای چنین طرحهایی به ثبات نسبی در مسیرهای تامین نفت و حملونقل وابسته است.
درهمین حال، ترکمنستان به دلیل داشتن مرز زمینی مستقیم با ایران، بیش از سایر کشورهای آسیای مرکزی با تحولات این کشور پیوند جغرافیایی و ترانزیتی دارد. عشقآباد طی ماههای اخیر سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل؛ ازجمله بزرگراه عشقآباد ـ ترکمنآباد، پل جادهای بر فراز خلیج قرهبغاز و توسعه شبکه ریلی و ناوگان لکوموتیو را با هدف افزایش جریان کالا به سمت ایران و در نهایت بازار هند دنبال کرده است.
بخش مهمی از این برنامهها بر استفاده از ایران به عنوان مسیر اتصال آسیای مرکزی به هند و آبهای آزاد استوار است. به همین دلیل، هرگونه بیثباتی طولانیمدت در ایران میتواند بازده اقتصادی این سرمایهگذاریها را با مشکل مواجه کند. کشورهای آسیای مرکزی طی سالهای اخیر تلاش کردهاند با استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران، وابستگی خود به مسیرهای سنتی از طریق روسیه، چین و در برخی موارد، ترکیه را کاهش دهند.
در واقع برای کشورهای آسیای مرکزی، مساله صرفا یافتن یک مسیر جایگزین نیست، بلکه ایجاد شبکهای از مسیرهای متعدد است که بتواند در برابر بحرانهای امنیتی، تحریمها و اختلال در زنجیرههای حملونقل مقاومت کند.
منبع: ایرنا
شما چه نظری دارید؟