عملیات کربلای ۱در تیر ۱۳۶۵با هدف آزادسازی مهران و ارتفاعات قلاویزان انجام شد و ضربهای سنگین به نیروهای عراق وارد آورد. این نبرد مهم، نقطه عطفی در جنگ ایران و عراق بود و توانست وضع جبهه غرب را به نفع ایران تغییر دهد.
در پی موفقیت نیروهای ایرانی در عملیات والفجر ۸و تصرف منطقه راهبردی فاو در بهمن ۱۳۶۴، ارتش عراق با اتخاذ استراتژی «دفاع متحرک» تلاش کرد ابتکار عمل را از ایران بازپس گیرد. در این چارچوب، ارتش بعث به سرعت نیروهای خود را به سمت جبهههای غرب ایران متمرکز کرد و با تهاجم از شمال و شرق سلیمانیه، در ۲۷اردیبهشت ۱۳۶۵موفق به اشغال شهر مهران شد؛ شهری که پیشتر در مهر ۱۳۵۹هم به اشغال دشمن درآمده و پس از فتح خرمشهر، در سال ۱۳۶۱، از آن عقبنشینی شده بود. با سقوط مجدد مهران، دشمن علاوه بر دستاوردهای سیاسی، بر ارتفاعاتی چون قلاویزان و جبال حمرین هم اشراف یافت و تهدیدی مستقیم برای ایلام و عمق جبهه میانی ایران پدید آورد.
در واکنش به این شرایط، قرارگاه نجف سپاه پاسداران با همراهی ارتش جمهوری اسلامی ایران تصمیم به اجرای عملیاتی برای بازپسگیری مهران گرفت. از همان ابتدا، هدفگذاری این عملیات فقط آزادسازی یک شهر نبود؛ بلکه قرار بود با وارد آوردن ضربهای سنگین به «دفاع متحرک» عراق، تعادل نظامی در جبهههای غرب به نفع ایران تغییر یابد. همچنین پیگیریهای حضرت امام خمینی (ره) و جمله معروف «پس مهران چه شد؟» اهمیت سیاسی و معنوی بازپسگیری مهران را دوچندان کرده بود.
طرحریزی عملیات؛ انتخاب قلاویزان
با توجه به وضع استحکامات دشمن، سه محور برای عملیات شناسایی شد: محور شمالی شامل جاده ایلام ـ مهران و باغ کشاورزی، محور مرکزی از رودخانه گاوی تا جاده دهلران ـ مهران و محور جنوبی شامل ارتفاعات قلاویزان. محور جنوبی، علیرغم سختی دسترسی، به دلیل ضعف دفاعی دشمن، بهترین گزینه برای تک محسوب شد.
در نتیجه، راهکار نهایی عملیات شامل عبور از تپههای جنوبی و تصرف قلاویزان برگزیده شد. سازمان رزم عملیات شامل ۶لشکر اصلی سپاه (از جمله لشکرهای ۲۷محمد رسولالله (ص)، ۴۱ثارالله (ع)، ۲۵کربلا، ۱۰سیدالشهدا ، ۱۷علیبنابیطالب (ع) و ۵نصر)، سه تیپ مستقل، یک گردان زرهی و یگانهایی از ارتش و جهاد سازندگی بود. نیروی هوایی ارتش هم متعهد شد روزانه ۱۰سورتی پرواز پشتیبانی انجام دهد. در مقابل، عراق با ۴۲گردان پیاده و ۶گردان زرهی، مناطق را اشغال کرده بود و به سبب اشراف از ارتفاعات، دید مناسبی بر مواضع ایران داشت .
آغاز عملیات
درساعت۲۳:۳۰نهم تیر۱۳۶۵،عملیات کربلای ۱رسماً آغاز شد. شب پیش از آغاز عملیات، دو گردان از لشکر علیبنابیطالب (ع) اقدام به دور زدن ارتفاعات قلاویزان کردند و در پشت مواضع دشمن مستقر شدند؛ حرکتی که دشمن را کاملاً غافلگیر کرد. با پیشروی سریع نیروها، طراحی عملیات از سه مرحله به پنج مرحله افزایش یافت.
در مرحله اول، بخش شرقی قلاویزان، یالهای جبال حمرین، جاده آبزیادی و روستای سیدحسن آزاد شد. تیپ ۱کماندویی عراق که تازه به منطقه رسیده بود، به کلی منهدم شد. در مرحله دوم، تیپ ۲۱امام رضا (ع) شهر مهران را محاصره کرد و تا ظهر دهم تیر، مهران به طور کامل آزاد شد. مناطق فرخآباد، قلعهکهنه، پاسگاه رستمآباد و بخش عمدهای از قلاویزان هم پاکسازی شد.
مرحله سوم شامل آزادسازی فیروزآباد و تکمیل تسلط بر قلاویزان بود. در مرحله چهارم، عراق پاتکی برای بازپسگیری قلاویزان زد که با مقاومت شدید رزمندگان و شهادت سردار محمدرضا دستواره، جانشین لشکر ۲۷، ناکام ماند. در نهایت، مرحله پنجم عملیات با تصرف قله ۲۲۳و انهدام قرارگاه تاکتیکی لشکر ۱۷زرهی و تیپ ۲۴مکانیزه دشمن به پایان رسید.
نتایج عملیات و آثار راهبردی آن
عملیات کربلای ۱در ۱۹تیر ۱۳۶۵با پیروزی کامل به پایان رسید. در این عملیات، حدود ۱۷۵کیلومتر مربع از خاک کشور از جمله شهر مهران، ارتفاعات قلاویزان و حمرین، دو پاسگاه مرزی، جاده ایلام ـ مهران ـ دهلران و روستاهای اطراف آزاد شد و نیروهای ایران به موقعیتهایی مشرف بر شهرهای زرباطیه و بدره عراق هم دست یافتند.
از نظر نظامی، عراق متحمل بیش از ۱۰هزار کشته و زخمی، ۱۲۱۰اسیر، انهدام بیش از ۱۱۰تانک و خودرو و از دست دادن مقادیر زیادی سلاح، ادوات و ... شد. در مقابل، ایران ۱۰۸۹شهید و ۴۲۷۵مجروح داد. این پیروزی نشان داد که استراتژی دفاع متحرک عراق علیرغم تبلیغات گستردهاش، در برابر هوشمندی و روحیه بالای نیروهای ایرانی ناکارآمد است.
آزادسازی مهران بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشت. این عملیات که پس از اشغال فاو توسط ایران دومین ضربه حیثیتی بزرگ به عراق در سال ۱۳۶۵بود، اعتبار نظامی عراق را خدشهدار کرد. مجله فرانسوی «لوموند» در آن زمان نوشت که عملیات کربلای ۱، بیاعتمادی جدی مقامات غربی نسبت به توان نظامی عراق ایجاد کرد .
در پی این شکست، صدام حسین برای جبران فشار روانی ناشی از عملیات، طرحی پنج مادهای برای صلح ارائه داد که هیچ اشارهای به خواست های ایران نداشت و بیشتر جنبه تبلیغاتی و مصرف داخلی داشت. در این طرح، از جمله مواردی مانند عقبنشینی به مرزها و امضای توافق عدم تجاوز ذکر شده بود، اما مواردی چون تعیین متجاوز و پرداخت غرامت که از شروط اصلی ایران بود، نادیده گرفته شده بود. همانگونه که کارشناسان اشاره کردند، این طرح صلح از سوی جامعه جهانی هم جدی گرفته نشد.
عملیات کربلای ۱صرفاً یک پیروزی نظامی نبود، بلکه به نقطه عطفی در جنگ تحمیلی تبدیل شد؛ جایی که ایران نه فقط یکی از مهمترین مناطق اشغالی را آزاد کرد، بلکه توانست هیمنه تبلیغاتی عراق را در هم بشکند. شکست استراتژی دفاع متحرک، آشکار شدن ناتوانی ارتش عراق در مقابل قدرت بسیج و طراحی عملیاتی ایران و همچنین شکسته شدن سکوت دیپلماتیک درباره پذیرش قطعنامه ۵۹۸، از جمله پیامدهای بزرگ این عملیات بود. کربلای ۱نشان داد که ابتکار عمل، روحیه و هوشمندی عملیاتی، برتری سلاح و تجهیزات دشمن را خنثی خواهد کرد.
*مرکز اسناد انقلاب اسلامی و ویکی دفاع
شما چه نظری دارید؟