دکتر محمدرضا یزدانیان        معاون سازمان قضایی نیروهای مسلح 

مهدی خلیلی                       دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی

در شماره قبل تعریفی از فناوری بلاک چین به عنوان یکی از نوآوری‌های بنیادین در حوزه اقتصاد دیجیتال و فناوری اطلاعات و ویژگی‌ها و ارتباط آن با پیشگیری و سرکوب جرائم پولی و بانکی ارائه شده در این بخش نویسنده مقاله دشواری‌های تعقیب کیفری جرائم پولی و بانکی و نقش فناوری بلاک چین در تعقیب و سرکوب برخی از جرائم و موضوع کلاهبرداری اینترنتی و قراردادهای هوشمند پرداخته است که به این شرح در پی می‌آید:

این ویژگی ، پلیس را قادر می سازد تا به مدارک دیجیتالی با قابلیت  استناد بالا دست یابد، بدون آنکه نگران جعل یا حذف آنها توسط مجرمان باشد. از سوی دیگر، امنیت رمزنگاری شده بلاک‌چین، سطح حفاظت اطلاعات را تا حد زیادی افزایش می‌دهد. این ویژگی باعث می‌شود پلیس بتواند در بستر امن‌تری به بررسی داده‌ها بپردازد و در عین حال از نفوذ و نشت اطلاعات محرمانه جلوگیری کند؛ همچنین از آنجا که داده‌ها در بلاک‌چین به صورت غیرمتمرکز نگهداری می‌شوند، امکان نفوذ موفق به کل سامانه به شدت کاهش می‌یابد.
در بعد غیرمتمرکزبودن شبکه بلاک‌چین، پلیس می‌تواند با استفاده از داده‌هایی که از منابع مختلف و بدون وابستگی به یک مرکز واحد جمع‌آوری می‌شود، تحلیل دقیق‌تر و سریعتری از الگوهای مجرمانه به دست آورد. این امر، به ویژه در پرونده‌های پیچیده‌ای مانند جرائم سازمان یافته یا حملات فیشینگ بین‌المللی، می‌تواند بسیار موثر باشد.
همچنین، قراردادهای هوشمند، ابزارهای خودکار و شفاف هستند که در صورت تحقق شروط از پیش تعیین شده، اجرا می‌شوند. پلیس می‌تواند از این ابزارها برای طراحی سیستم‌هایی بهره ببرد که از قبل احتمال وقوع برخی تخلفات مانند کلاهبرداری مالی یا دستکاری در معاملات دیجیتال را به صفر می‌رسانند. این قراردادها در فرایند احراز هویت دیجیتال نیز مفید واقع می‌شود و مسیر شناسایی مجرمان سایبری را هموارتر می‌سازد. 
در نهایت، بلاک‌چین با تسهیل و تسریع دسترسی به داده‌های دقیق تراکنش‌ها، امکان تحلیل کلان داده‌ و کشف الگوهای مجرمانه را برای نهادهای نظارتی و پلیسی فراهم می‌سازد. این توانایی در کاهش هزینه‌ها، بهبود سرعت عملکرد و اثربخشی مداخلات پلیسی نقش چشم‌گیری دارد و مسیر را برای یک همکاری نزدیک‌تر میان نهادهای انتظامی و فناوری‌های نوین هموار می‌کند.

۳ـ جرائم پولی و بانکی و دشواری‌های تعقیب کیفری آن 
جرائم پولی و بانکی شامل مجموعه‌ای از تخلفات مالی است که با هدف کسب سود غیرقانونی، تقلب، پولشویی و سوء‌استفاده از سیستم‌های مالی انجام می‌شوند. این جرائم می‌توانند شامل کلاهبرداری بانکی، سرقت هویت، جعل اسناد مالی، اختلاس، فرار مالیاتی و تامین مالی فعالیت‌های غیرقانونی باشند. با گسترش فناوری‌های مالی و دیجیتالی، روش‌های ارتکاب این جرائم هم پیچیده‌تر شده‌اند و مقابله با آنها نیازمند رویکردهای نظارتی و فناورانه پیشرفته‌تری است. 
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در پیشگیری و سرکوب جرائم پولی و بانکی، پیچیدگی روزافزون روش‌های مورد استفاده توسط مجرمان است. مجرمان مالی از تکنیک‌های پیشرفته‌ای مانند پولشویی چند لایه‌ای، شرکت‌های صورتی و ارزهای دیجتیال برای پنهان‌کردن ردپای مالی خود استفاده می‌کنند. به دلیل افزایش حجم تراکنش‌های مالی جهانی و گسترش بازارهای غیرمتمرکز، شناسایی و پیگیری این جرائم برای نهادهای نظارتی دشوارتر شده است. 
نظارت بر سیستم‌های مالی نیازمند همکاری میان نهادهای دولتی، بانک‌ها و سازمان‌های بین‌المللی است؛ اما یکی از موانع اصلی در این زمینه، تفاوت‌های قانونی و نظارتی میان کشورهاست. برخی از کشورها قوانین سختگیرانه‌ای برای مقابله با جرائم بانکی دارند، در حالی که برخی دیگر به دلیل ضعف سیستم‌های نظارتی، به پناهگاهی برای مجرمان مالی تبدیل شده‌اند. این تفاوت‌های قانونی موجب می‌شود که مجرمان بتوانند با انتقال سرمایه‌های خود به حوزه‌های قضایی با نظارت ضعیف‌تر، از مجازات فرار کنند.
از دیگر دشواری‌های پیشگیری از جرائم مالی، تاثیرگذاری محدود روش‌های سنتی در کشف و مهار این جرائم است. بسیاری از بانک‌ها و موسسات مالی هنوز از سیستم‌های نظارتی قدیمی استفاده می‌کنند که توانایی تحلیل و تشخیص سریع تراکنش‌های غیرقانونی را ندارند. 
پیشرفت‌های هوش مصنوعی و داده کاوی می‌توانند به بهبود این فرآیند کمک کنند، اما توسعه و پیاده‌سازی این فناوری‌ها به زمان و سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیاز دارد. 
جرائم پولی و بانکی علاوه بر خسارات مالی، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای نیز دارند. این جرائم می‌توانند موجب کاهش اعتماد عمومی به نظام بانکی، افزایش هزینه‌های نظارتی و کاهش سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی شوند. همچنین، تامین مالی فعالیت‌های غیرقانونی مانند قاچاق مواد مخدر و تامین مالی تروریسم از طریق پولشویی، تهدیدی جدی برای امنیت جهانی محسوب می‌شود؛ به همین دلیل، کشورهای مختلف به دنبال تقویت همکاری‌های بین‌المللی و تدوین قوانین سختگیرانه برای مقابله با این تهدیدات هستند. 
با توجه به پیچیدگی‌ و پویایی جرائم پولی و بانکی، استفاده از فناوری‌های نوین مانند بلاک‌چین برای کنترل و پیشگیری از این جرائم ضروری به نظر می‌رسد. این فناوری با ویژگی‌هایی مانند شفافیت، غیرمتمرکز بودن، تغییرناپذیری داده‌ها و امنیت بالا، امکان نظارت دقیق‌تر و جلوگیری از تخلفات مالی را فراهم می‌کند. با وجود چالش‌های قانونی و فنی، بلاک‌چین می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد برای بهبود نظارت مالی و کاهش تخلفات در سیستم بانکی مورد استفاده قرار گیرد.

۴ـ نقش بلاک‌چین در تعقیب و سرکوب برخی از جرائم پولی و بانکی 
در ادامه، به بررسی نقش فناوری بلاک‌چین در تعقیب، پیشگیری و سرکوب برخی از مهم‌ترین جرائم بانکی و پولی می‌پردازیم. این فناوری با ایجاد یک سیستم ثبت غیرقابل تغییر، امکان رهگیری دقیق تراکنش‌ها را فراهم و به کاهش جرائمی مانند پولشویی، تامین مالی تروریسم، تقلب مالی و فرار مالیاتی کمک می‌کند. همچنین، ویژگی شفافیت و غیرمتمرکزبودن بلاک‌چین، نظارت نهادهای مالی و قضائی را تسهیل می‌کند و مانع از دستکاری و سوء‌استفاده از اطلاعات مالی می‌شود.
۴ـ۱ـ کلاهبرداری اینترنتی 
کلاهبرداری اینترنتی یکی از مهم‌ترین جرائم مالی در دنیای مدرن است که با توسعه فناوری‌های دیجیتال و افزایش استفاده از اینترنت به شکل گسترده‌ای رشد کرده است. در ارتباط با کلاهبرداری اینترنتی توجه به این نکته ضروری است که کلاهبرداری اینترنتی به جرائمی اطلاق می‌شود که ذات آنها مبتنی بر بهره‌گیری از بستر شبکه جهانی اینترنت و فناوری‌های مرتبط با آن برای فریب اشخاص وتحصیل مال غیر به صورت غیرقانونی است. به بیان دیگر، اینترنت در این نوع جرم، ابزار اصلی ارتکاب بزه محسوب می‌شود. 
در مقابل، کلاهبرداری در بستر اینترنت ناظر بر هر نوع رفتار متقلبانه‌ای است که شروع فرآیند آن در فضای مجازی صورت می‌پذیرد، اما الزامی به استفاده مستمر از اینترنت در تمامی مراحل وقوع جرم وجود ندارد. به عبارت دگیر، بستر اولیه ارتکاب این نوع کلاهبرداری فضای آنلاین است، اما عملیات مجرمانه می‌تواند در محیط فیزیکی نیز تکمیل شود. کلاهبرداری اینترنتی بر اساس ماده ۱۳ قانون جرائم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸، به معنای تحصیل مال یا منفعت از طریق اعمال متقلبانه‌ای نظیر وارد کردن، تغییر، محو یا متوقف کردن داده‌ها در سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی تعریف و برای آن مجازات حبس و جزای نقدی مقرر شده است. در مقابل، کلاهبرداری در بستر اینترنت مشمول ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷ است که ناظر بر هر نوع عملیات متقلبانه‌ای است که به قصد فریب اشخاص و تحصیل مال غیر انجام می‌گیرد، حتی اگر شروع آن در فضای مجازی باشد؛ لذا در این نوع کلاهبرداری، اینترنت صرفاً به عنوان ابزار مقدماتی ایفای نقش می‌کند و تمامی مراحل جرم لزوماً وابسته به فضای سایبری نیست. 
یکی از ویژگی‌های مهم کلاهبرداری اینترنتی، عدم نیاز به حضور فیزیکی مجرم در محل وقوع جرم است. این امر باعث می‌شود که شناسایی و تعقیب مجرمان دشوارتر شود و فرآیندهای قضائی و پلیسی با پیچیدگی‌های بیشتری مواجه شوند. مجرمان اینترنتی می‌توانند از نقاط مختلف جهان، بدون نیاز به تماس مستقیم با قربانی، عملیات خود را انجام دهند و از این طریق ناشناس باقی بمانند. علاوه بر این، سرعت بالای انجام تراکنش‌ها در فضای دیجیتال باعث می‌شود که قربانیان معمولا پس از وقوع جرم متوجه آن شوند و در بسیاری از موارد، بازیابی وجوه سرقت شده دشوار یا غیرممکن باشد. از دیگر ویژگی‌های این جرم، امکان مقیاس‌پذیری و تکرارپذیری بالای آن است، در حالی که در کلاهبرداری‌های سنتی، مجرمان محدود به تعداد مشخصی از قربانیان هستند، در کلاهبرداری اینترنتی امکان هدف قراردادن هزاران یا حتی میلیون‌ها نفر به صورت همزمان وجود دارد. برای مثال، در روش فیشینگ، مجرمان می‌توانند با ارسال ایمیل‌های جعلی به میلیون‌ها کاربر، اطلاعات ورود به حساب‌های بانکی آنها را سرقت کنند. این مقیاس‌پذیری، کلاهبرداری اینترنتی را به یکی از سودآورترین روش‌های جرم در دنیای امروز تبدیل کرده است.
یکی دیگر از جنبه‌های مهم کلاهبرداری اینترنتی، استفاده از فناوری‌های نوین برای پنهان‌کردن ردپای مالی و دیجیتال است.مجرمان از ارزهای دیجیتال مانند بیت‌کوین و سایر رمزارزها برای جابجایی پول‌های سرقت شده استفاده می‌کنند که به همین دلیل ماهیت غیرمتمرکز و ناشناس بودن این ارزها، ردیابی آنها دشوار است. همچنین، استفاده از شبکه‌های رمزگذاری شده و نرم‌افزارهای تغییر هویت دیجیتال، امکان شناسایی مجرمان را برای نهادهای امنیتی پیچیده‌تر کرده است.
در کنار این چالش‌ها، نهادهای نظارتی و بانک‌های مرکزی در تلاشند با وضع مقررات جدید و توسعه فناوری‌های مقابله‌ای، از وقوع این جرائم جلوگیری کنند. به عنوان مثال، بسیاری از بانک‌ها و موسسات مالی از سیستم‌های احراز هویت چندعاملی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین‌ برای شناسایی تراکنش‌های مشکوک و فعالیت‌های غیرمعمول استفاده می‌کنند. همچنین، بانک‌های مرکزی و سازمان‌های بین‌المللی مانند کمیته نظارت بر بانکداری بازل توصیه‌هایی برای کاهش خطرات ناشی از فناوری‌های مالی و توسعه سیستم‌های امنیتی قویتر ارائه کرده‌اند. یکی از مهمترین ویژگی‌های بلاک چین که به پیشگیری از کلاهبرداری اینترنتی کمک می‌کند، تغییرناپذیری‌ داده‌هاست. به دلیل ساختار زنجیره‌ای و رمزنگاری شده بلاک‌چین، هر تراکنش که در شبکه ثبت شود، قابل حذف یا تغییر نیست. این ویژگی باعث می‌شود که کلاهبرداران نتوانند سوابق تراکنش‌ها را دستکاری یا هویت‌های جعلی برای سرقت اطلاعات مالی ایجاد کنند. 
برای مثال، در حوزه تجارت الکترونیکی، اگر از بلاک چین برای سفارشات و پرداخت‌ها استفاده شود، مشتریان و فروشندگان می‌توانند به راحتی از صحت تراکنش‌ها اطمینان حاصل کنند و خطر کلاهبرداری های ناشی از پرداخت‌های جعلی کاهش یابد.
شفافیت یکی دیگر از عوامل مهمی است که بلاک‌چین را به ابزاری کارآمد در جلوگیری از کلاهبرداری اینترنتی تبدیل می‌کند. در این فناوری، تمامی تراکنش‌ها در یک دفتر کل عمومی ثبت می‌شوند که همه کاربران می‌توانند به آن دسترسی داشته باشند. این شفافیت موجب کاهش فعالیت‌های مجرمانه، مانند جعل هویت یا تقلب در پرداخت آنلاین، می‌شود؛ برای مثال در صنعت بانکداری، بلاک‌چین می‌تواند برای تائید هویت کاربران و جلوگیری از ثبت‌نام‌های جعلی یا سرقت اطلاعات هویتی مورد استفاده قرار گیرد. افزون بر این، امنیت رمزنگاری شده بلاک‌چین، سطح حفاظت از داده‌ها را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد. در روش‌های سنتی، اطلاعات مالی کاربران در پایگاه‌های داده متمرکز ذخیره می شود که در معرض حملات هکری قرار دارد؛ اما در بلاک‌چین‌، داده‌ها در یک شبکه گسترده از نودها توزیع شده‌اند و هر تغییر در اطلاعات نیازمند تائید تمامی اعضای شبکه است. این مکانیزم موجب کاهش حملات سایبری و جلوگیری از دسترسی غیرمجاز به اطلاعات مالی کاربران می‌شود. به عنوان مثال، در سیستم‌های پرداخت دیجیتال مبتنی بر بلاک‌چین مانند بیت‌کوین، امکان تقلب در پرداخت یا سرقت اطلاعات کارت‌های اعتباری به شدت کاهش می‌یابد.
علاوه بر ویژگی‌های امنیتی، بلاک‌چین با استفاده از قراردادهای هوشمند نیز می‌تواند از وقوع کلاهبرداری‌های اینترنتی جلوگیری کند. قراردادهای هوشمند کدهای خوداجرایی هستند که شرایط توافق بین طرفین را بدون نیاز به واسطه‌های مالی اجرا می‌کنند. این فناوری در صنایعی مانند بیمه و بازارهای آنلاین، احتمال تقلب و سوء‌استفاده را کاهش می‌دهد؛ برای مثال در یک پلتفرم تجارت آنلاین که از قراردادهای هوشمند استفاده می‌کند، پرداخت فقط زمانی انجام می‌شود که کالا به دست خریدار برسد و شرایط قرارداد به طور کامل رعایت شود، بنابراین خطر کلاهبرداری فروشندگان کاهش می‌یابد. 
نمونه‌های واقعی نشان می‌دهند که استفاده از بلاک‌چین می‌تواند تاثیر چشمگیری در کاهش جرائم اینترنتی داشته باشد، به عنوان مثال، برخی بانک‌های بین‌المللی مانند جی پی مورگان و HSBC از بلاک‌چین برای رهگیری تراکنش‌های مالی و تائید هویت مشتریان استفاده می‌کنند که منجر به کاهش چشمگیر در تقلب‌های بانکی شده است.
همچنین برخی شرکت‌های تجارت الکترونیکی مانند آمازون‌ و علی‌بابا به دنبال راهکارهای مبتنی بر بلاک‌چین برای جلوگیری از فروش کالاهای تقلبی و محاظت از اطلاعات مشتریان هستند.

فصلنامه دادرسی