صادرات ایران در سالهای اخیر همواره تحت تاثیر فشارهای ژئوپلیتیکی و تحریمهای اقتصادی بوده است. این تاثیر بهگونهای بوده که ارتباط تجاری این کشور عمدتا به گروه محدودی از کشورهایی محدود شده که حاضر یا قادر به همکاری با ایران هستند. جدیدترین دادههای سازمان تجارت جهانی (WTO) در سال ۲۰۲۴ تصویری از وضعیت شرکای تجاری اصلی ایران ارائه میدهد که نشاندهنده تمرکز صادرات بر کشورهای همسایه و چند شریک آسیایی مهم است.
بزرگترین شرکای تجاری ایران
در میان مقاصد صادراتی ایران، چین با اختلافی قابل توجه، مهمترین شریک تجاری ایران محسوب میشود. این کشور در سال ۲۰۲۴ بالغ بر ۱۴.۶ میلیارد دلار کالا از ایران وارد کرده است که نزدیک به ۲۶ درصد از کل صادرات ایران را شامل میشود. چین در سالهای اخیر به مهمترین خریدار نفت، محصولات پتروشیمی و فلزات ایران تبدیل شده و با وجود تحریمهای آمریکا، ارتباط اقتصادی با تهران را تا حد زیادی حفظ کرده است.
در رتبههای بعدی، عراق، امارات عربی متحده و ترکیه قرار دارند که در مجموع ۲۴.۹ میلیارد دلار کالا از ایران وارد کردهاند. این آمار نشاندهنده پیوندهای اقتصادی نیرومند ایران با کشورهای همسایه است. این پیوندها نهتنها بهخاطر مجاورت جغرافیایی بلکه بهدلیل منافع ژئوپلیتیکی و ساختار اقتصادی مکمل نیز تقویت شدهاند. افغانستان نیز یکی دیگر از مقاصد مهم است که در کنار عراق، امارات و ترکیه، نقش کلیدی در جریان صادرات کالاها ایفا میکند. این کالاها بیشتر شامل کالاهای غیرنفتی، مصالح ساختمانی، مواد غذایی و سوختهای فرآوریشده هستند.
در این میان، حضور محدود اروپا در فهرست شرکای صادراتی ایران قابل توجه است. تنها کشور اروپایی حاضر در فهرست ده مقصد اول صادراتی ایران، روسیه است که طی سالهای اخیر بهدلیل هماهنگی سیاسی و تحریمهای غرب، همکاری تجاریاش با ایران گسترش یافته است.
مسیر صادرات ایران
الگوی صادرات ایران نشان میدهد که هشت کشور از ۱۰ شریک اصلی تجاری ایران در آسیا و خاورمیانه قرار دارند. این تمرکز منطقهای ناشی از انزوای بینالمللی ایران در اثر تحریمها است. در عین حال، کشورهایی نظیر پاکستان، هند و جمهوری آذربایجان نیز با وجود حجم کمتر، از مشتریان بااهمیت ایران باقی ماندهاند. این کشورها هم بهلحاظ تجاری و هم از منظر ژئوپلیتیک مورد توجه هستند.
یکی از عوامل کلیدی در تعیین مسیر صادرات ایران وابستگی شدید اقتصاد این کشور به نفت است. بخش عمدهای از درآمدهای خارجی ایران از فروش نفت و فرآوردههای نفتی حاصل میشود و بخش اعظم این صادرات با چین انجام میگیرد. پیوند انرژیمحور بین تهران و پکن موجب شده که چین حتی با وجود تحریمهای آمریکا، سهم خود را در واردات از ایران حفظ کند.
تحریمهای آمریکا
با این حال، در ژانویه ۲۰۲۶، آمریکا مجموعهای از تعرفههای جدید ۲۵ درصدی را علیه کشورهایی که به تجارت گسترده با ایران ادامه میدهند وضع کرد. این تصمیم که بهصراحت کشورهایی مانند عراق، امارات و ترکیه را هدف قرار میدهد، ممکن است نظم کنونی تجارت منطقهای را دستخوش تغییر کند. هدف واشنگتن از این اقدامات، فشار بیشتر برای انزوای اقتصادی تهران است. اما این رویکرد همزمان میتواند روابط آمریکا با برخی شرکای کلیدی منطقهای را نیز دچار تنش سازد.
همزمان با تشدید تحریمها، اقتصاد داخلی ایران نیز با ترکیبی خطرناک از تورم، کاهش ارزش پول ملی و سرمایهگذاری محدود مواجه است. در چنین شرایطی، صادرات حتی در شکل محدود و منطقهای کنونی، یکی از معدود منابع تامین ارز خارجی برای ایران محسوب میشود و اعمال محدودیتهای بیشتر، میتواند شرایط اقتصادی کشور را وخیمتر کند. آینده تجارت خارجی ایران، بهشدت به روند تعاملات منطقهای، فرصتهای دور زدن تحریمها و سیاستهای جاری در عرصه دیپلماسی اقتصادی بستگی خواهد داشت.
