نظام تولید صنعتی ایران در طول بیش از یک قرن گذشته،وابستگی انکارناپذیری به استخراج و صادرات نفت خام داشته است، ولی برخی مخاطرات محیط کسب و کار ایجاب می کند  تا به سرعت اعتیاد دیرین خود را به صادرات نفتی ترک کند و با اطمینان کامل به مسیر توسعه خود در شاخه‌های مختلف فناوری ادامه دهد.

امروز دقیقاً  ۱۱۸ سال از روزی که اقتصادِ کشاورزی محور ایران ، به یکباره رنگ تولید صنعتی به خود گرفت، می‌گذرد. ساعت ۴ صبح پنجم خرداد ۱۲۸۷ هجری شمسی، زمانی که نفت خام از چاه شماره یک مسجد سلیمان به آسمان فوران کرد، حلقه‌های اولیه تولید صنعتی ایران فعال شد و بتدریج در صدها شاخه زیر گروه صنعت ایران رونق گرفت.

اکنون «بخش صنعت» حدود ۵۰ تا ۵۲ درصد از بنیه ۴۱۲ میلیارد دلاری تولید کشور و بالغ بر ۳۳ درصد از سهم اشتغال ملی را در اختیار دارد ولی همچنان وابستگی عمیق میان درآمدهای نفتی و تولید صنعتی ایران باقیست.

ظرف ماه‌های اخیر با تشدید تحریم‌های نفتی و اعمال محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا،  تولید صنعتی ایران هم نزولی شده که این دلیلی قاطع برای وابستگی خطرناک نظام تولید صنعتی ایران به بخش نفت است. حتی برخی از کارشناسان بر این باورند که اگر سهم نفت را از تولید صنعتی ایران جدا کنیم، آنچه باقی خواهد ماند به ۳۰ درصد از تولید ناخالص داخلی نیز نمی رسد.

اینک قاطبه کارشناسان صنعتی و پژوهشگران اقتصادی بر این باورند که توسعه نیافتگی این بخش در اقتصاد ایران، مرهون موانع داخلی به ویژه سیاست‌گذاری‌ نامناسب دولت‌ها، مقررات پیچیده اداری برای فعالیت‌های صنعتی، اتکای مالی برنامه‌های توسعه صنعتی به درآمد فروش مواد اولیه به ویژه درآمدهای بی دردسر نفت و ترجیح واردات بی‌رویه کالاهای مصرفی و واسطه‌ای بر صدور مصنوعات داخلی است.

چنین به نظر می رسد که حکمرانی دولت بر اقتصاد ملی و سهم عمده فروش نفت خام در تأمین بودجه دولت ها، هیچ گاه اجازه ترکِ اعتیاد بخش صنعت از بخش نفت را نداده است و همچنان در مقابل این رهایی و توسعه مقاومت ایجاد می کند.

در این میان، برخی با سفسطه تلاش می‌کنند استخراج و فروش نفت خام را نیز یک صنعت قابل توسعه معرفی کند. هرچند این استدلال درستی است ولی نباید اجازه داد رشد صنعت نفت که خود موّلد و محرک سایر بخش‌های صنعتی ایران بوده است، بستر ایجاد ارزش افزوده صنعتی در اقتصاد ملی را زایل کند.

صنعت نفت ایران، زمانی ارزشمند و قابل حمایت است که در لایه‌های پایین دستی منجر به تولید ارزش افزوده بیشتر و خلق محصولات با تکنولوژی بالا و اشتغال آفرین بشود. اعتیاد به درآمدهای حاصل از فروش نفت خام و سایر مواد اولیه غیرفرآوری شده، نوعی کاهلی در بخش‌های مختلف صنعت ایران ایجاد کرده که اجازه رشد به این حوزه را نمی‌دهد.

تجربه جنگ اخیر و تحریم‌های بین‌المللی ۴۵ سال گذشته نشان داد که باید از وابستگی به اقتصاد تک محصولی فاقد ارزش افزوده، فاصله بگیریم و شاخه‌های مختلف تولید صنعتی را با اتکا به نیروی کار تحصیلکرده و جوان و استفاده از فناوری‌های نسل پنجم گسترش دهیم.

سالروز استخراج نخستین قطرات نفت در ایران، فرصتی برای تأمل و تفکر بیشتر در این حوزه و پرداختن به راه‎های رهایی از اقتصاد تک‌محصولی ارزان قیمت است.