اطلاعات آنلاین نوشت ـ با توجه به تنوع آب و هوایی در ایران، قسمت وسیعی از کشور شامل نواحی بیابانی و نیمه بیابانی با آب و هوای مخصوص به خود است. عقرب ها از جمله جانورانی هستند که پراکندگی و تنوع آنها در نواحی بیابانی و نیمه بیابانی بیشتر از سایر نقاط است. به همین دلیل می توان گفت در ایران به دلیل تنوع و فراوانی عقرب ها، عقرب گزیدگی یکی از مشکلات پزشکی به ویژه در مناطق روستایی و محروم به شمار می رود؛ به ویژه در استان های جنوبی و جنوب غربی. ایران پس از مکزیک و کلمبیا بیشترین موارد عقرب گزیدگی را در دنیا دارد.
به طور معمول و در اکثر نقاط ایران، عقرب ها در این موقع از سال فعالیت خود را آغاز می کنند و اغلب در شب هایی که باد می وزد یا پس از بارندگی از لانه خود خارج می شوند. با افزایش گرما فعالیت آنها کم شده و در پاییز دوباره بیشتر می شود.
عقرب گزیدگی
عقرب زهر خود را که از غده سمی ترشح می شود به وسیله سوزنی که در انتهای دم واقع شده است به بدن شکار یا دشمن خود تزریق می کند. عقرب به این وسیله شکار خود را بی حس می کند و نیز یک مکانیسم دفاعی برایش محسوب می شود. اغلب افرادی که مورد گزش عقرب قرار می گیرند، کودکان و نوجوانان سپس کشاورزان و کارگران هستند. فرد عقرب گزیده بسته به گونه عقرب، محل گزش، سن، وضعیت جسمانی و حتی روحی علائم کلینیکی و بالینی متفاوتی از خود نشان می دهد که در این میان حتی مرگ مصدوم را نیز به دنبال دارد. افرادی که نسبت به سم حساس هستند، مبتلایان به آسم، امراض قلبی، خونی و عصبی یا افراد سالخورده، ضعیف و ناتوان در برابر گزش عقرب بسیار آسیب پذیرتر هستند و عقرب گزیدگی می تواند برای آنها مشکل ساز باشد. افرادی که مبتلا به آلرژی هستند با گزیده شدن توسط عقرب وارد شوک آنافیلاکتیک می شوند و در صورتی که به سرعت به یک مرکز درمانی منتقل نشوند و در این شوک بمانند، مرگ را برای آنها به دنبال خواهد داشت. معمولاً این افراد در برابر نیش زنبور هم آسیب پذیر هستند.
اقدامات اولیه هنگام عقرب گزیدگی
از انجام هر گونه روش های سنتی و دیگر روش های گفته شده توسط عامه مردم برای عقرب گزیدگی باید به طور جدی خودداری کرد. تقویت روحیه مصدوم و کمک به کاهش ترس و وحشت از بهترین اقدامات تا رساندن وی به مراکز درمانی است. مهمترین اقدامات قبل از رساندن مصدوم به مراکز درمانی به شرح زیر است:
- از ایجاد هر گونه تحرک بدنی باید جلوگیری شود. بهتر است مصدوم را در مکانی خنک و به حالت دراز کش قرار داد و عضو گزیده شده را پایین تر از سطح بدن بی حرکت و ثابت نگه داشت.
- بهتر است به جای رفتن به مراکز درمانی، با مراکز امدادرسانی و اورژانس تماس گرفت. اگر این کار امکان پذیر نیست مصدوم را باید با هر وسیله ای که شبیه برانکارد عمل می کند حرکت داد.
- از مکیدن محل گزش خودداری کنید. این کار علاوه بر این که فایده ای ندارد عوارض خطرناک دیگری نیز به دنبال دارد.
- از شستن محل گزش با الکل یا هر ماده ضدعفونی کننده خودداری کنید؛ در مراکز درمانی برای شستشوی محل آسیب دیده معمولاً از سرم های مخصوص شستشو استفاده می کنند. همچنین نباید یخ روی محل گزش گذاشت، به جای این کار بهتر است مصدوم در جایی خنک استراحت کند.
- پس از گزش، انگشتر، دستبند، گردنبند، شال و کلاه و هر چیزی که باعث فشار روی بدن یا افزایش دمای بدن می شود باید از مصدوم جدا شود.
- تورنیکه ای شامل پارچه ای نواری شکل و هر گونه نوارها و بندهای نرم در بالاتر از محل گزش ببندید. البته باید توجه داشت که آن قدری محکم بسته شود که فقط مانع گردش خون سیاهرگی شود، نه سرخرگی. از بستن با کش، نخ، طناب، سیم و از این قبیل اجسام باید خودداری کرد.
- تورنیکه را هر ۱۵ دقیقه یک بار به مدت ۱۰ ثانیه باید باز کرد.
- بهتر است عقربی که فرد را گزیده است به صورت نیمه جان یا مرده در ظرفی مطمئن به مراکز درمانی جهت شناسایی و انتخاب نوع سرم منتقل کرد.
درمان عقرب گزیدگی
درمان به وسیله سرم ضد عقرب گزیدگی یا «آنتی اسکورپیون» صورت می گیرد که فرآورده ای از خون اسب هایی است که در مقابل سم عقرب ایمن شده اند. در ایران سرم ضد عقرب گزیدگی در انستیتوی رازی ساخته می شود و از راه عضلانی یا وریدی تزریق می شود.
پیشگیری از عقرب گزیدگی
عقرب ها جانورانی مقاوم هستند و طبق آزمایش های انجام شده، در مقابل سموم شیمیایی مقاومت بسیاری از خود نشان می دهند. با این وجود فقط به موارد پیشگیری و مبارزه فیزیکی و بیولوژیکی علیه این بندپا از عنکبوتیان اشاره می کنیم:
- بهتر است درباره شناسایی و زندگی عقرب ها اطلاعات کافی داشته باشیم.
- کشاورزان و کارگران هنگام کار در جاهای مشکوک به وجود عقرب باید از دستکش های بلند و ضخیم استفاده کنند.
- هنگام کوهنوردی و طبیعت گردی قبل از کمپ زدن یا استراحت بهتر است اطراف خود را مانند زیر سنگ ها و بوته ها بررسی کنیم. باید از نشستن و خوابیدن در کنار سنگ ها و بوته ها خودداری کرد.
- مراقب رفت و آمد و بازی کودکان در مناطقی که عقرب وجود دارد باشید.
- از انباشتن اسباب و وسایل در حیاط منازل و حوالی خانه ها که پناهگاه مناسبی برای این جانوران است باید خودداری کرد یا در صورت لزوم، هر چند روز آنها را تغییر مکان دهید.
- در شب های بسیار گرم معمولاً عقرب ها به جاهای خنک تر مانند منازل می روند و چون راهشان را گم می کنند هر جا که در دسترس باشد مخفی می شوند مانند میان رختخواب، لباس ها، زیر اثاثیه و درون کفش ها.
- درون خانه را باید تمیز نگه داشت تا مانع ورود و ازدیاد حشرات مانند سوسری ها و موریانه ها و غیره شویم؛ زیرا عقرب به دنبال شکار این حشرات ممکن است وارد سکونتگاه انسان شود.
- شکاف ها و منافذ دیوارها محل خوبی برای اختفای عقرب هاست پس بهتر است آنها را پوشاند یا با مصالح ساختمانی پر کرد.
- در نواحی که عقرب وجود دارد، قبل از پوشیدن کفش ها و لباس ها بهتر است درون آنها را وارسی کرد.
- بهتر است در چنین مناطقی (مانند روستاها) هنگام شب، چراغ های جلوی درب ورودی اطاق ها در حیاط و دستشویی ها که در طول شب مورد استفاده قرار می گیرند روشن باشند زیرا عقرب از نور گریزان است.
- خارپشت ها و سوسماران شب زی یکی از دشمنان اصلی عقرب ها هستند و مانند عقرب ها نیز در شب فعالیت می کنند. بنابراین با حفاظت از زیستگاه و جمعیت آنها می توانیم به طور طبیعی از ازدیاد عقرب ها جلوگیری کنیم.
- به یاد داشته باشیم که عقرب دشمن انسان نیست بلکه جزئی از طبیعت است و وجود آن برای کاهش جمعیت آفات و حشرات دیگر لازم است.
یادمان باشد که عقرب ها هیچ وقت برای گزیدن دنبال انسان نمی گردند؛ نیش زدن وسیله دفاعی آنهاست و اگر ناچار باشند این کار را انجام می دهند. تزریق سم برای عقرب گران تمام می شود چرا که تولید زهر در بدنش پرهزینه است و باید برای زهر از دست رفته به دنبال غذای بیشتری باشد. به همین دلیل تا مجبور نشود و راه فراری نداشته باشد نیش نمی زند. عقرب ها بیشتر از این که ما از آنها می ترسیم از ما می ترسند.
*مرتضی جوهری