به گزارش اطلاعات آنلاین به نقل از بیبیسی، دسامبر ۲۰۱۹ در نمایشگاه پرجلالوجبروت «آرت بازل میامی بیچ», لئوناردو دیکاپریو، مایکل بی و تراویس اسکات در میان دهها چهره سرشناس دیگر قدم میزدند. در آن صبح پرزرقوبرق، تابلوهای نقاشی میلیون دلاری با برچسبهای نجومی دستبهدست میشدند؛ از اثر ۱.۶۵ میلیون دلاری هلن فرانکنتالر گرفته تا شاهکار ۸ میلیون دلاری ویلم دکونینگ. اما برای «سارا کاسکونه»، خبرنگار وبسایت هنری «آرتنت نیوز»، هیچکدام از این شاهکارهای کلاسیک جاذبه اصلی به شمار نمیرفتند. ستاره واقعی و جنجالی آن روز، کار تازه مائوریتسیو کاتلان (Maurizio Cattelan) بود: یک موز معمولی که با یک تکه نوار چسب نقرهای ساده به دیوار چسبانده شده بود!
این اثر که «کمدین» (Comedian) نام داشت، در کمتر از چند ساعت به یک طوفان ویرال و پدیده جهانی در فضای مجازی تبدیل شد. موجی از تحقیر، شگفتی، قهقهههای ممتد و سیل عظیمی از میمهای تقلیدی با موز و چسب نوار سیلآسا به راه افتاد. رسانههای جریان اصلی، وبلاگها و ویدیوهای یوتیوب پر شد از جدالهای بیپایان روشنفکران و مردم عادی درباره ارزش زیباییشناختی و فکری این اثر؛ تناقض جالب ماجرا اینجا بود که حتی سرسختترین منتقدان و متنفران از «کمدین»، بیشترین مطالب را درباره آن مینوشتند.
طولی نکشید که نسخه اول و دوم این موز فروشی، هر کدام به قیمت گزاف ۱۲۰ هزار دلار فروخته شدند و سومین نسخه نهایی نیز با قیمت ۱۵۰ هزار دلار به چنگ خریدار افتاد. خریداران خوشباور، به همراه اثر، یک گواهی اصالت و البته دستورالعملی دقیق دریافت میکردند که شامل نحوه نگهداری و لزوم تعویض دورهای خود موز به دلیل فسادپذیری بود! این بازی رسانهای چنان ابعادی به خود گرفت که در سال ۲۰۲۴، دومین نسخه از این اثر در یک حراجی به قیمت سرسامآور ۶.۲۴ میلیون دلار دستبهدست شد تا نویسندگان ستونهای نظری بار دیگر ازریزش این حجم از پولهای بیزبان به پای یک موز گندیده به خشم بیایند.
اما طنز تلخ و پنهان ماجرا در اینجاست: هرآنچه مردم را درباره «کمدین» شوکه کرد، پیشتر بارها و بارها تکرار شده بود. کاتلان با کنار زدن لایههای سطحی این شوخی، در حقیقت از تاکتیکهای کهن یک « شعبدهباز قهار» پرده برمیدارد. او سالها پیش دریافته بود که در بازار رقابتی و فشرده صنایع خلاق، صرف داشتن مهارت یا هوش بالا تضمینکننده موفقیت نیست؛ بلکه این جنجال و ایجاد سر و صداست که توجه مخاطب را جلب میکند و بلیت ورود به دنیای ثروت و شهرت را امضا میکند.
تاریخ هنر پر است از چنین سنتهای تحریکآمیزی؛ از بیش از ۴۰۰ سال پیش که «کاراواجو» با خشونت عریان تابلوی مذهبیاش افکار عمومی را به آتش کشید، تا هنرمندان قرن نوزدهمی همچون ترنر، مانه و مونه که نوآوریهایشان با تمسخر و سنگپرانی منتقدان زمانه روبهرو شد. در واقع، با طلوع قرن بیستم، نوآوری هنری و طرد شدن توسط جریان اصلی، دو روی یک سکه تلقی شدند.
کاتلان از این الگو به بهترین شکل بهره برد. برخلاف پیشینیان که درگیر پیچیدگیهای فنی و تئوریهای انتزاعی بودند، او سراغ سوژههایی رفت که برای هر پیر و جوانی در سرتاسر جهان آشناست. شاهکارهای بدنام دیگر او؛ از مجسمه پاپ سرنگونشده زیر سنگ آسمانی («نونا اورا») گرفته تا پسربچهای در حال دعا با صورت آدولف هیتلر («او»)، همگی از المانهای عمومی و فراگیر بهره میبرند. او با چاشنی طنزِ آیرونیک و رویکرد «حمله به بالادستیها»، پا در کفش بزرگانی چون جیمز گیلری و انوره دومیه میگذارد تا نهادهای قدرتمند را به تمسخر بگیرد.
در سال ۱۹۹۹، در اثری به نام «یک روز عالی»، کاتلان دقیقاً همین بازی را با خود بازار هنر کرد و دلال هنریاش، «ماسیمو د کارلو»، را با همان نوار چسب به دیوار چسباند تا خودِ فروشنده به نمایشگاه تبدیل شود. موزِ «کمدین» هم که دو دهه بعد متولد شد، ادامهای هوشمندانه بر همین خط فکری و طعنهای استندآپگونه به سیستم تجاری رویدادهایی چون آرت بازل است.
انتخاب موز نیز برآمده از همین ذهن رند است؛ میوهای با فرمی کنایهآمیز، ابزاری آشنا در کمدیهای اسلپاستیک و سابقهدار در آثار بزرگی از جرج د ریکو، اندی وارهول و گروههای فمینیستی. حتی ایده تبدیل کردن ماده غذایی به هنر، ریشه در سنت دیرینه «طبیعت بیجان» از قرن شانزدهم میلادی دارد؛ ژانری که قرار بود به تماشاگر یادآور شود زندگی طبیعی چقدر کوتاه است و هنر چگونه زوال را به تمسخ میکشد. تفاوت موزِ در پذیرای فساد کاتلان با نقاشیهای پانصد سال پیش در این است که او از یک «شیء آماده» (Ready-made) واقعی استفاده میکند؛ سنتی که یک قرن پیشتر توسط مارسل دوشان با چرخ دوچرخه و توالت فرنگی در هنر مدرن پایهگذاری شده بود.
بنابراین، حقیقت رادیکال و تکاندهنده درباره «کمدین» این است که هیچ چیز واقعاً رادیکالی در آن وجود ندارد! مائوریتسیو کاتلان ۶۱ ساله تنها به پشتوانه یک دیوار، یک تکه نوار چسب و یک موز ساده، بساط یک شعبدهبازی مدرن را پهن کرد تا نشان دهد جهان تشنه سرگرمی، شوک و البته خندیدن به سادگیهای خودش است. اثری که حالا قرار است در تازهترین نمایشگاه بزرگ این هنرمند با عنوان «شب» (NIGHT) در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در نگارخانه ملی جدید برلین دوباره به