سجاد تبریزی در ضمیمه جامعه امروز روزنامه اطلاعات نوشت: نیاز آدمی به توالت را با نیاز آدمی به غذا مقایسه میکنند و بهداشت توالت را با بهداشت سفره غذا، با این حال توالت به دلایلی چندان موردتوجه قرار ندارد یا اگر هم دارد، به صورت زیرپوستی و مخفی است.
اکراه ما از موضوع توالت به پلیدی و ناپاکی فضولات مرتبط است. این کراهت حتی در نامگذاری این خلوت مهم زندگی انسانی دیده میشود و نام آن به صورت مداوم در حال تغییر است، یعنی پس از هر بار نامگذاری، کراهت محل به اسم منتقل میشود و ما آن را تغییر میدهیم. مستراح، مستراب، مَبرَز، آبریزگاه، آبریزشگاه، مبال، دست به آب، توالت، دبلیو.سی، دستشویی، سرویس بهداشتی و... گواهی بر این موضوع است. مستراح یا مبال، بار منفی بیشتری نسبت به سرویس بهداشتی و دستشویی دارند و آنچه در ذهن شنونده از این دو تصویر میشود، توالتی به مراتب کثیفتر از سرویس بهداشتی است!
کراهت این مکان نامقدس را همچنین میتوان در از میان رفتن مستراحهای بناهای تاریخی و باستانی ایران دید، گویی پیشینیان ما هرگز به آن نیاز نداشتهاند!
با این همه، امروزه موضوع توالت به مبحثی جدی در نظافت، معماری و دکوراسیون داخلی تبدیل شده و این محل جایگاه ویژهای در منازل ما پیدا کرده و البته این صرفا موضوعی مرتبط با منزل و معماری نیست. تاریخچه توالت میتواند بازتابی از تغییرات اجتماعی یک جامعه باشد.
«حانیه سادات میرمحمد»، پژوهشگری است که در مورد تاریخچه توالت، تحقیق و کتابی با همین عنوان منتشر کرده است. وی مدرک کارشناسی علوم اجتماعی خود را از دانشگاه تهران دریافت و در مقطع کارشناسی ارشد در رشته «پژوهش هنر» در دانشگاه سوره تحصیل کرده است.
خانم میرمحمد چه چیزی باعث شد تا در مورد تاریخچه توالت تحقیق کنید؟
در مورد این کتاب پیشنهاد داشتم. در واقع یک سری اشیا را پیشنهاد دادند که در مورد تاریخ اجتماعی آنها کار شود. موضوعات دیگری هم بود ولی از آنجایی که از بچگی توالت برای خود من معنای «فردیت» داشت، آن را انتخاب کردم. بعد از انتخاب موضوع، متوجه شدم که تحقیقات زیادی در این زمینه وجود ندارد. تاریخچه توالت، صرفا تاریخ فضایی برای رها شدن از آلودگیهای جسمی نیست، چیزهای دیگری هم وجود دارد و در همین راستا شروع به تحقیق کردم و نتیجهاش این کتاب شد.
«فردیت» و توالت نسبتی دارند که شاید همه به نوعی تجربهاش کرده باشیم، تجربه شما چه بود؟
زمانی که نوجوان بودم دفتر شعرم را به دستشویی میبردم و در آنجا شعر مینوشتم. بسیاری از افراد این کار را میکنند ولی به دلایلی در موردش صحبت نمیکنند. توالت تنها جایی است که کسی سرزده وارد نمیشود و از این رو یک خلوت واقعی است.
این روزها استفاده از توالت برای کارهای فردی بیشتر شده و بسیاری از افراد، تلفن همراه خود را به داخل دستشویی میبرند، شاید کار قضای حاجت یکی دو دقیقه بیشتر نباشد، اما مدت زیادی آنجا سرگرم گوشی میشوند و در بسیاری از موارد، برای پیدا کردن راهحل مشکلاتشان، زمان زیادی در توالت میمانند.از طرف دیگر به دلیل این که توالت فرنگی جایگزین شکل سنتی توالت در ایران شده، استفاده دوم از توالت بسیار راحتتر و امکان استفاده از دستشویی برای استراحت بیشتر شده است. توالت فرنگی مشکل زانو درد و خستگی هم پیش نمیآورد.
توالت چرا تا این حد تغییرات دارد؟
توالت برای رفع نیاز فیزیولوژیکی بدن ساخته شده، اما به مرور تغییر پیدا کرده و کارکردهای دیگری به آن اضافه شده است. ابتدا توالتی وجود نداشت، رفع حاجت صحرایی بود و انسان بر اساس غریزه، فضولات خود را دفع میکرد. کمکم همزمان با بالا رفتن کیفیت زندگی و رفاه، توالت شکل گرفت و استفاده از آن راحتتر شد تا به این صورت رسید.
شکل توالت در فرهنگهای مختلف متفاوت است. این که چرا ما ایرانیها از این شکل استفاده میکنیم ولی در اروپا شکل دیگری است، به تاریخچه توالت ارتباط دارد. تصاویری از روم باستان وجود دارد که نشان میدهد مردم دور هم روی صندلیهای سنگی توالت مینشستند و کار خودشان را میکردند. این توالتهای دورهمی فقط برای قضای حاجت نبود، بلکه افراد دور هم می نشستند و با هم حرف میزدند، به نوعی پاتوق بود و آنجا با هم گپ میزدند. سیستم فاضلابی هم طراحی کرده بودند که فضولات را به رودخانه میبرد.
در بسیاری از کشورهای اروپایی در قرون وسطی، ظروفی در خانهها وجود داشت که برای ادرار استفاده میکردند و بعد محتویاتش را از پنجره بیرون میریختند. برای همین خیابانها عموما بوی فاضلاب میداد. در مواردی افرادی که به نظافت بیشتر بها میدادند ظروف را دورتر خالی میکردند.
در بیشتر کشورهای اروپایی، توالت ابتدا در قصرها ساخته شد. در وقایع تاریخی مواردی را داریم که دشمن از روزنه خروج فاضلاب استفاده میکرد و وارد قلعه میشد. بعد از آن توالتها را در ارتفاع بالای قلعه ایجاد کردند. در فرانسه، بهداشت و نظافت شخصی بدن وجود نداشت. پادشاه اجابت مزاج میکرد و خدمتکاران آن را جمعآوری میکردند.
اواخر قرن ۱۹ شخصی به نام «کرپر»، توالتی شبیه به توالت فرنگی امروزی ساخت و فرد دیگری به نام «جنینگز» ایده نصب توالتهای جدید را به عنوان توالت فرنگی در لندن مطرح کرد که مردم در ازای پرداخت پول از آن استفاده کنند، پیشنهادش در ابتدا رد شد اما چندسال بعد مورد قبول قرار گرفت. بعدها به دلیل گسترش وبا و طاعون، یک کشیش انگلیسی پیشنهاد توالت خشک را داد که در بیمارستان و مدارس اجرا شد. آنها فضولات را در سطل ریخته و با زغالسنگ میپوشاندند، اما به دلیل هزینه زیاد و بوی بد، طرحش شکست خورد.
در واقع ابتدا توالت عمومی ساخته شد؟
بله. تحقیق من هم از توالتهای عمومی شروع میشود و تاریخچه توالتها را بیان میکند. زیر توالتهای عمومی، انبارهای وجود داشت و چند دهانه توالت روی آن قرار میگرفت. در مجموع خیلی هم خطرناک بود، شاید الان کسی جرأت نکند از چنین چیزی استفاده کند. روی انباره، چوب قرار میدادند و روی چوبها توالت ساخته میشد. سالانه چندین نفر داخل این انبارهها میافتادند و کلا خطرناک و دلهرهآور بود.
در مورد توالتهای عمومی، شستشو به عنوان موضوعی جدی مطرح شد. در توالتهای یونانی زیر صندلیها آبراهه ایجاد میکردند که همزمان آب تمیز از آن عبور میکرد.
همزمان با عمومی شدن توالتها شغلهای مرتبط با آن شکل گرفت. مثلا در توالتهای عمومی ما چون لولهکشی نبود، آفتابهداری شکل گرفت.
آفتابهدارها در قبال دریافت پول، آفتابه را پر میکردند و میآوردند. بسیاری از مردم پول نداشتند، پس نظافت نمیکردند. آفتابهداری و توالتهای عمومی در ایران ابتدا در مساجد شکل گرفت که مهمترین مرکز تجمع مردم بود.
«خلای رییس» اولین توالت عمومی ایران (به جز مساجد) در دوره قاجار در تهران ساخته شد و اصطلاح «لولئین» یا به زبان عمومی «لولههنگ» در آن دوره رواج یافت؛ کلمهای که معادل آفتابه بود و به شغل آفتابهداری نیز لولئینداری اطلاق میشد.
شغل دیگری که در این زمینه شکل گرفت، کناسی بود. کناسها هر از چندی انبارههای چاهها را خالی میکردند و یکی دیگر از درآمدهای آنها مربوط به بیرون آوردن اشیاء گرانقیمتی بود که در چاه میافتاد. آنها همچنین کود انسانی را به مناطق بیابانی برده و خشک میکردند و به کشاورزان میفروختند. در برخی از روستاها و شهرستانها توالتها به گونهای ساخته میشد که فاضلاب مستقیم به باغ یا مزرعه سرازیر شود. با صنعتی شدن، این شغلها از میان رفت، لولهکشی آب جای آفتابهداران را گرفت و کود شیمیایی جای کودهای انسانی را.
چطور شد که توالت به داخل خانهها آمد؟
به مرور توالت از بیرون خانه (در باغ یا در حیاط) به داخل واحد آمد اما کماکان عمومی بود. خانههای شهری به سبک خانه «قمر خانمی» رواج زیادی داشت و چندین و چند خانواده در یک حیاط دور هم زندگی میکردند که عموما یک توالت در حیاط داشتند. گزارشها و اسناد زیادی در مورد نزاعهایی وجود دارد که به دلیل نوبت توالت شکل میگرفت یا اگر کسی زمان زیادی در توالت میماند، مشکل ایجاد میشد.
این نزاعها در برخی از فیلمها به صورت طنز منعکس شده است. در فیلم «تیغ و ترمه»، نزاعی در داخل توالت صورت میگیرد و شاید جزو معدود فیلمهایی باشد که بخش قابلتوجهی از داستانش در این فضا اتفاق افتاده است.
بعد از آن که سبک ساخت خانهها تغییر پیدا کرد و لولهکشی آب و فاضلاب به داخل واحد رفت، توالت اختصاصی هر واحد مسکونی ایجاد شد که متعلق به یک خانواده بود. بعد از آن توالت کمکم وارد اتاقها شد. در طراحی جدید واحدهای مسکونی، دستکم دو توالت، یکی ایرانی و یکی فرنگی وجود دارد و الان در برخی از محلات و مجتمعها هر عضو خانواده، توالت خودش را دارد. اینجا مبحث فاصله طبقاتی هم بیتأثیر نیست و در محلههای مرفه همه اتاقها اصطلاحا «مَستر» هستند و حمام و توالت جداگانه دارند؛ یعنی فردگرایی به قدری اهمیت پیدا کرده که توالت مثل وسایل شخصی شده است.
به طور خلاصه، تغییر شکل سنتی به شکل کنونی توالت، در چهار مرحله صورت گرفت؛ در مرحله اول فاصله قرارگیری توالت نسبت به محل سکونت افراد کاهش پیدا کرد، در مرحله دوم پدیده لولهکشی (آب و فاضلاب)، شرایط لازم برای ساخت توالت در ساختمان را به وجود آورد. در مرحله سوم، طراحی ظاهری توالتها به استفاده راحتتر از آنها انجامید و در مرحله چهارم کارکرد آن از محلی صرفا برای اجابت مزاج تغییر کرد.
در ایران تاریخ توالت به چه صورت بود؟
در ایران در کاخها توالت داشتیم. ولی چون مورد توجه قرار نمیگرفت و به عنوان موضوع پلیدی در نظر گرفته میشد، هیچ تلاشی برای حفظ آنها صورت نمیگرفت و بعد از مدتی تخریب میشد تا آلودگی منتشر نشود.
اولین نشانههای وجود توالت در ایران مربوط به دوره صفوی در کاخ چهلستون است، با این حال در اشعار، کلمه مستراح و کلمات دیگری با این معنا وجود دارد. مستراح کلمهای عربی نیست، ایرانیها آن را از ریشه عربی ساختند. عطار و مولوی از «مَبرز» استفاده میکنند، وحشی بافقی از «آبخانه» استفاده میکند، انوری و دیگران نیز هر کدام اسامی متفاوتی را به کار میبرند.
در لغتنامه دهخدا معادلهای فارسی توالت بسیار متنوعند: آبخانه، آبریزگاه، جای لازم، مبال، حاجتگاه، آبشتنگاه از جمله موارد دیگر است. کناس در شعر عطار وجود دارد و این نشان میدهد در آن دوره شغل کناسی وجود داشته است.
توالت از زمان قاجار مورد استفاده قرار گرفت، ولی به معنای مستراح نبود. در خاطرات دختر ناصرالدینشاه (تاجالسلطنه) از «توالت» به معنای فرانسوی آن، آرایش و نظافت استفاده شده و میز توالت هم از همانجا باب شد. احتمالا از زمانی که در توالتها آیینه و امکانات قرار گرفت تا فرد بتواند بهجز قضای حاجت به ظاهرش هم رسیدگی کند، این نام تلویحا روی مستراح نیز گذاشته شد.
گفته میشود در کاخهای هخامنشی هم توالت وجود داشته، چرا که سیستم فاضلاب در آنجا کشف شده، اما نشانههایی از توالت دیده نمیشود.
تغییر سبک زندگی چه تأثیری در شکل و کاربرد توالت داشت؟
در دوره قاجار، شخصیتهای وابسته به دربار کمکم در خانه خود توالت ساختند. در آن دوره مردم عادی عموما برای دستشویی به بیرون از خانه میرفتند. توالت درباریان در زیرزمین منزلشان قرار داشت. مؤتمنالاطبا از پزشکان دوره قاجار بود که توالت خانهاش هنوز وجود دارد، اما در حیاط قرار داشت. این موضوع کمکم به صورت عمومی درآمد. البته کسانی که رتبه بالاتری داشتند، توالت به محل زندگیشان نزدیکتر بود و این به نوعی فاصله اجتماعی را نشان میداد.
در دوره پهلوی اول، توالت به داخل خانه آمد، گرچه آب لولهکشی وجود نداشت و آب نظافت با منبع تأمین میشد. این موضوع را در «خانه نواب» و «خانه مینایی» میتوانیم ببینیم. در آن دوره، افراد متمول در سفرهایشان به فرنگ، توالت را در داخل واحد مسکونی دیده بودند و همین باعث شد که از آن الگوبرداری کنند و به تدریج توالت ایرانی به فرنگی تغییر پیدا کرد.
دهه هفتاد شمسی اوج این تغییر است و رویکرد به سمت توالت فرنگی جدی میشود. تجمل و راحتی زندگی، عامل این تغییر بود. یکی دیگر از دلایل این تغییر، مشکلات مربوط به زانو و مفصل است، با این حال بسیاری از افراد همچنان توالت ایرانی را ترجیح میدهند. برخی نیز به دلیل این که فرد دیگری روی توالت فرنگی نشسته، رغبت نمیکنند از آن استفاده کنند.
صحبت کردن در مورد توالت تابوست، حتی گفتگو در مورد آن در روزنامه هم ممکن است چندان خوشایند نباشد. با این شرایط، چگونه تحقیق خود را پیش بردید؟
بله، ولی این تابو باید شکسته شود تا بتوان در مورد توالت، کار علمیتری انجام داد. زمانی که من تحقیق میکردم، پرسشنامههایی برای دوستان خود میفرستادم، قبل از هر چیز میخندیدند و بعد میگفتند برای دیگران نمیفرستیم، چون آبرویمان میرود!
یکی دیگر از مشکلات تابو بودن این موضوع آن است که الان هیچ منبعی برای تحقیق نداریم. اگر کسی صد سال پیش در این مورد کار کرده بود، الان دستمان بازتر بود. من برای تحقیق مجبور شدم از منابع شفاهی استفاده کنم.