بهناز عسگری - روزنامه اطلاعات|با آغاز هر روز جریان زندگی شتاب بیشتری می‌گیرد و اقشار گوناگون مردم هر یک به کار و فعالیتی مشغول می‌شوند اما لازمه توانایی آنها برای اجرای درست و کامل فعالیتهای شغلی، برخورداری از شرایط زیست سالم است که در رأس آن‌ها، هوای پاک قرار دارد،  اگر هوایی پاک برای نفس کشیدن نباشد،جسم و روح آدمی به مرور چنان ناکارآمد و فرسوده می‌شود که حتی در مواردی از انجام کارهای روزمره خود هم، باز می‌ماند. 

آلودگی هوای کلانشهرهای ایران موضوع تازه‌ای نیست، اما در سال‌های اخیر به مرز بسیار خطرناکی رسیده است که پیامدهای آن به ویژه در شهرهای واقع در مناطق کویری و مرکزی کشور و از جمله استان یزد بیشتر مشهود است.کارشناسان از جمله دلایل ایجاد این وضع نامناسب و بیماری‌زا را تاسیس و فعالیت واحدهای بزرگ صنعتی، بدون رعایت نکات و دستورالعمل‌های زیست محیطی می‌دانند که در چنین شرایطی با اینکه قانون هوای پاک به خوبی تدوین و تصویب شده، اما به دلایل گوناگون در اجرا با مشکلات و دست‌اندازهایی روبرو شده است.

بنا به این گزارش در کشورمان شهرهایی که بالای یک میلیون نفر جمعیت داشته باشند،کلانشهر محسوب می شوند که در این میان شهر یزد به رغم جمعیت ۶۰۰ هزار نفری اش، به دلیل پیشرفت های حاصل شده ،در محافل و همایش ها از آن به عنوان کلانشهر یاد می شود

 دلایل عدم اجرای کامل قانون هوای پاک

دستگاه‌های اجرایی که در ایجاد یا تشدید آلودگی هوا به‌ویژه در فصل زمستان‌نقش دارند، باید به‌ هشدارهای کارشناسان توجه کافی داشته باشند.

به همین‌دلیل‌دستگاه‌های قضایی برای کاهش آلودگی هوا وارد عمل شده‌اند و پدیده آلودگی هوا را پیگیری می‌کنند که گاهی موانع قانونی و همکاری‌های ضعیف دستگاه‌های مرتبط، روند رسیدگی را کند می‌کند.

حمیدرضا جلیلی، معاون دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان یزد در این باره به «اطلاعات» می گوید: از منظر قوه قضائیه، عدم اجرای کامل قانون هوای پاک از سوی برخی دستگاه‌های اجرایی، ناشی از مجموعه‌ای از عوامل ساختاری است‌که از جمله به نبود عزم مدیریتی کافی در برخی از دستگاه‌ها برای اجرای تکالیف قانونی، تعارض منافع به‌ویژه در دستگاه‌هایی که هم نقش توسعه صنعتی و هم وظیفه نظارت را دارند، کمبود منابع مالی، کمبود تجهیزات و زیرساخت‌های فنی، ضعف در نظام پایش و گزارش‌دهی‌های مستمر، نبود ضمانت‌های اجرای قوی و بازدارنده و فقدان پاسخگویی مؤثر مدیران در قبال ترک فعل‌ها، می‌توان اشاره کرد.

وی می‌افزاید: حفظ سلامت عمومی و حقوق عامه به‌ویژه در شرایط بحرانی آلودگی هوا، از اولویت‌های جدی دستگاه قضایی است. در ایام تشدید آلودگی هوای زمستان پرونده‌های مرتبط با آن در اولویت رسیدگی قرار می‌گیرد و دادستانی بدون دریافت شکایت‌های خصوصی و به محض گزارش مراجع رسمی ذیربط به موضوع ورود می‌کند، ضمن آنکه دستورات فوری قضایی مانند توقف فعالیت واحد آلاینده یا الزام به اصلاح فنی آن، نیز صادر می شود.

جلیلی ادامه می‌دهد: در حال حاضر شاخص‌های قضایی برای ارزیابی موفقیت در برخورد با تخلفات ناشی از آلودگی هوا به‌صورت کامل و یکپارچه ملی تعریف نشده‌اند، اما معیارهای عملی مورد استفاده شامل تعداد پرونده‌های تشکیل‌شده و مختومه، تعداد اجرای احکام صادره، میزان وصول جرائم، کاهش تکرار تخلفات در واحدهای آلاینده، اقدامات اصلاحی تحمیلی مانند نصب فیلتر، تغییر سوخت و اصلاح فرایند تولید است.

وی می‌افزاید: مهم‌ترین موانع قانونی و قضایی در پیگیری متخلفان از قانون هوای پاک بخصوص در فصل زمستان شامل‌کلی‌بودن برخی عناوین مجرمانه در قانون، دشواری در اثبات رابطه مستقیم فعالیت واحد آلاینده و آلودگی هوا، پیچیدگی و زمان‌بر بودن کارشناسی‌های تخصصی، تعدد نهادهای صادرکننده مجوز و نبود وحدت رویه است.

مجازات‌ها در مواردی بازدارنده نیست

معاون دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان یزد  در ادامه می‌گوید: اگرچه قانون هوای پاک ضمانت اجرایی دارد، اما مجازات‌های مالی پیش‌بینی‌شده در بسیاری از موارد بازدارنده نیست و از این‌رو برای صنایع بزرگ، پرداخت جریمه از اصلاح ساختار ارزان‌تر است؛ همچنین خلأ جدی در مسئولیت کیفری مدیران وجود دارد و در نتیجه، اجرای قانون هوای پاک نیازمند تشدید جرائم و ضمانت‌های غیرمالی است.

وی می‌افزاید: در مواردی که دستگاه‌های اجرایی خود مسبب یا ناظر بی‌تفاوت نسبت به آلودگی هوا هستند، دادستانی به استناد ترک فعل مدیران دولتی به تخلفات آنان ورود می‌کند. چنین شرایطی امکان تشکیل پرونده‌های کیفری و ارجاع آن‌ها به هیأت‌های رسیدگی به تخلفات اداری وجود دارد. همچنین موضوع به سازمان بازرسی کل کشور ارجاع و دستور اصلاح فوری فرآیندها یا توقف رویه‌های نادرست صادر می‌شود.

جلیلی می‌گوید: سطح همکاری دستگاه‌های اجرایی با دادستانی در ارائه مستندات، در برخی دستگاه‌ها مطلوب و در برخی دیگر ضعیف و مقطعی است و سازمان حفظ محیط زیست معمولاً همکاری‌های مناسب‌تری دارد. این درحالی است که‌برخی دستگاه‌ها به‌دلیل ملاحظات اقتصادی و یا اداری، مستندات را با تأخیر ارائه می‌دهند که موجب کندی رسیدگی قضایی به تخلفات می‌شود.

وی ادامه می‌دهد: در برخی استان‌ها، از جمله یزد کارگروه‌های مقابله با آلودگی هوا با حضور دادستانی فعال‌اند و این کارگروه‌ها در راستای کمیته حفظ حقوق عامه فعالند، اما دائمی نیستند و نظارت دادستانی مستمر است.

به گفته جلیلی، در صورت احراز تخلفات صنایع آلاینده بزرگ، با آن‌ها برخورد قضایی می‌شود که موردی و غیرسیستماتیک است، اما نظارت به صورت مستمر و سیستماتیک انجام می‌گیرد. ضمن آنکه نبود پایش برخط، استمرار نظارت را دشوار کرده است.

پیگیری قضایی تخلفات آلودگی هوا با مشارکت‌های مردمی

جلیلی می‌گوید: پیشنهادهای اصلی قوه قضائیه برای تقویت اجرای قانون هوای پاک، شامل ایجاد شعبه‌های تخصصی محیط زیست با هدف تسریع در رسیدگی به پرونده‌ها، تشکیل پلیس قضایی محیط زیست، اصلاح قانون هوای پاک با تمرکز بر تشدید جرائم، جرم‌انگاری صریح ترک فعل مدیران و اتصال سامانه‌های پایش به دادستانی است و با ایجاد سامانه های ساده و امن گزارش‌دهی، می‌توان مشارکت‌های مردمی در کشف و پیگیری قضایی تخلفات ناشی از آلودگی هوا را تقویت کرد.

 گروه‌های حساس به آلودگی هوا

کارشناسان هشدار می‌دهند که با تشدید آلودگی هوا در روزهای سرد سال، سالمندان و کودکان به دلیل حساسیت بیشتر و احتمال ورود آلاینده‌های بیشتر به ریه‌هایشان، به مراقبت‌های ویژه‌ای نیاز دارند.

محمد رضوی مقدم، کارشناس بهداشت محیط در گفتگو با «اطلاعات» تاکید می‌کند: آلودگی هوا تغییر ترکیبات طبیعی جو  است که در آن، ذرات معلق، اکسیدهای کربن، نیتروژن، گوگرد و ازن بر اثر فعالیت‌های طبیعی و انسانی وارد اتمسفر می‌شوند.

وی می‌افزاید: در زمان آلودگی هوا همه افراد و به‌ویژه گروه‌های حساس یا پرخطر باید اقدام‌های احتیاطی و توصیه‌های بهداشتی را جدی بگیرند و به طور مشخص، کودکان، افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و تنفسی و سالمندان در معرض خطر بیشتری قرار دارند.همچنین افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی و قلبی، بزرگسالان و کودکان در مواجهه با ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵میکرون، بیشترین حساسیت را نشان می‌دهند.در مورد ذرات معلق کوچکتر از ۱۰میکرون نیز افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی آسیب‌پذیرترند. همچنین بیماران قلبی به مونوکسیدکربن و کودکان و افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی به دی‌اکسید نیتروژن، حساسیت بیشتری دارند.

رضوی مقدم توصیه می‌کند: گروه‌های حساس در شرایط آلودگی هوا باید از فعالیت‌های سنگین و طولانی مدت در فضای باز خودداری کنند و سایر افراد هم بهتر است این‌گونه فعالیت‌ها را کاهش دهند. فعالیت‌های طولانی مدت و سنگین خارج از منازل، به دلیل افزایش حجم و تعداد تنفس، سبب ورود مقدار بیشتری از آلاینده‌ها به ریه‌ها می‌شود.

این کارشناس بهداشت محیط می افزاید: تغذیه مناسب و دوری جستن از منابع آلاینده داخلی، مصرف مایعات و به ویژه آب و مواد غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان مانند میوه‌ها، مغزها و سبزی‌ها در خانه توصیه می‌شود.