در جریان جنگ ۴۰ روزه تحمیلی، کشور در شرایطی قرار گرفت که همزمان با افزایش تقاضای دارووتجهیزات پزشکی، بخشی از زیرساختهای تولید و توزیع آسیب دید و مسیرهای حملونقل داخلی و خارجی با اختلال مواجه شد. با این حال، دادهها و اظهارات مسئولان و فعالان صنعت دارو نشان میدهد که زنجیره تأمین دارو در مجموع توانست از بروز کمبود گسترده جلوگیری کند.
بر اساس گزارشهای رسمی، در این دوره ۴۴ شرکت دارویی، تجهیزات پزشکی و مراکز پخش و تولید دچار آسیبهای مستقیم یا غیرمستقیم شدند. این آسیبها شامل تخریب بخشی از زیرساختها، توقف مقطعی فعالیتها و اختلال در حوزه پشتیانی بوده است. با وجود این شرایط، تولید دارو در کشور بهطور کامل متوقف نشد و در اغلب موارد واحدهای آسیبدیده در مدت کوتاه به چرخه تولید بازگشتند.
ذخایر استراتژیک؛ نقش تعیینکننده در مدیریت بحران
یکی از محورهای اصلی مدیریت شرایط جنگی، وجود ذخایر استراتژیک دارویی بوده است. به گفته مسئولان سازمان غذا و دارو، پیش از آغاز جنگ، با استفاده از منابع پیشبینیشده و سیاستگذاریهای قبلی، ذخایر دارویی کشور تقویت شده بود.
در این چارچوب، برای حدود ۸۰۰ مولکول دارویی حیاتی ذخیرهسازی انجام گرفت. این داروها عمدتاً شامل اقلام ضروری درحوزه درمان بیماریهای مزمن، اورژانسی وداروهای مورد استفاده دربیمارستانها هستند. این ذخایردر کنار تولید داخلی، نقش مهمی درجلوگیری از شکلگیری کمبودهای بحران زا ایفا کردهاند.
براساس اعلام مسئولان، حدود۹۷ درصد نیاز دارویی کشوردرداخل تولید میشود. این سطح از تولید داخلی موجب شده است وابستگی به واردات در شرایط بحرانی کاهش یابد و اختلالات خارجی تأثیر محدودتری بر بازار دارو داشته باشد.
در برخی گزارشها آمده است که حتی در موارد آسیب مستقیم به کارخانهها، فرآیند تولید بهدلیل وجود مواد اولیه و برنامههای از پیش طراحیشده متوقف نشده و پس از مدت کوتاهی از سر گرفته شده است. در برخی واحدها هم بازگشت به تولید چندین بار پس از آسیبهای تکراری انجام شده است.
در سطح توزیع، حدود ۱۸ هزار داروخانه در سراسر کشور بهعنوان بخش اصلی دسترسی بیماران به دارو عمل کردهاند. این شبکه گسترده، که بهصورت مویرگی در شهرها و مناطق مختلف فعالیت دارد، یکی از عوامل اصلی حفظ جریان توزیع در شرایط جنگی اعلام شده است.
به گفته فعالان صنفی، این ساختار باعث شده است حتی در شرایط محدودیت حملونقل یا افزایش تقاضا، روند تأمین دارو برای بیماران بهصورت نسبی پایدار باقی بماند.
در کنار پایداری کلی بازار، برخی محدودیتها در حوزه واردات دارو و مواد اولیه گزارش شده است. این محدودیتها عمدتاً ناشی از اختلال در حملونقل هوایی و دریایی، بسته شدن مسیرهای تجاری و دشواری در انتقال برخی محمولهها اعلام شده است.
در نتیجه، بخشی از تأمین نیاز کشور بهصورت مقطعی با تأخیر انجام شده و در برخی موارد از مسیرهای جایگزین مانند حملونقل زمینی یا هوایی استفاده شده است.
الگوی کمبودها؛ تمرکز بر برندهای خارجی
بررسی اظهارات فعالان حوزه دارو نشان میدهد که کمبودهای موجود عمدتاً مربوط به داروهای برند خارجی است، در حالی که برای بسیاری از این اقلام، نمونههای ژنریک یا تولید داخل در بازار موجود است.
با این حال، برخی اقلام دارویی از جمله تعدادی از انسولینهای قلمی و داروهای قلبی، اعصاب و روان، گوارشی و برخی داروهای خاص، بهصورت مقطعی با محدودیت تأمین مواجه بودهاند.
همچنین بر اساس اظهارات مسئولان انجمن داروسازان، حدود ۱۵۰ قلم دارو بهطور معمول در بازار با کسری مواجه است؛ موضوعی که به گفته فعالان این حوزه، ماهیتی ساختاری دارد و محدود به دوره جنگ نیست.
در بخش قیمت، بررسیها نشان میدهد بخش قابل توجهی از افزایش قیمت دارو مربوط به ماههای پیش از جنگ بوده است. این تغییرات عمدتاً ناشی از نوسانات نرخ ارز، حذف ارز ترجیحی و فشارهای تورمی اعلام شده است.
بر اساس گزارشها، برخی اقلام دارویی و مکملها در این دوره افزایش قیمت قابل توجهی را تجربه کردهاند و در برخی موارد رشد قیمتی بین ۲۰ تا بیش از ۱۰۰ درصد ثبت شده است.
نقدینگی و بیمهها؛ فشار بر حلقه توزیع
یکی از چالشهای مهم مطرحشده در زنجیره تأمین دارو، وضع نقدینگی داروخانهها ست. طبق اظهارات برخی فعالان این حوزه، پرداخت مطالبات بیمهها با تأخیرهای چندماهه مواجه بوده و در برخی موارد این تأخیر به ۶ تا ۸ ماه هم رسیده است.
این مسائل موجب فشار مالی بر داروخانهها و شرکتهای پخش دارو شده و بر جریان نقدینگی در کل زنجیره تأثیر گذاشته است.
در حوزه مراکز علمی و تحقیقاتی هم برخی مراکز از جمله انستیتو پاستور ایران دچار آسیبهای زیرساختی شدهاند. گزارشها از آسیب به حدود ۲۳ هزار مترمربع فضای آزمایشگاهی این مرکز حکایت دارد.
با این حال، اعلام شد که فعالیتهای تشخیصی، تحقیقاتی و تولیدی در سایر بخشها و شعب ادامه دارد و خدمات اصلی متوقف نشده است.
جمعبندی
مجموع دادهها نشان میدهد نظام دارویی کشور در جنگ ۴۰ روز اخیر، میان فشارهای همزمان تولید، توزیع و واردات، توانسته است ثبات نسبی بازار دارو را حفظ کند.
این ثبات بر سه محور اصلی استوار است: تولید داخلی گسترده، ذخایر استراتژیک پیشبینیشده و شبکه وسیع توزیع داروخانهای. در مقابل، چالشهایی مانند وابستگی به برخی اقلام وارداتی، فشار نقدینگی در داروخانهها، تأخیر بیمهها و حساسیت قیمتگذاری همچنان بهعنوان متغیرهای اثرگذار در زنجیره دارو مطرح هستند.
شما چه نظری دارید؟