رامتین مرتضوی

 مدت زیادی از آغاز جنگ نگذشته بود که شورای شهر و شهرداری پایتخت اعلام کردند خدمات استفاده از ناوگان حمل‌ونقل عمومی (مترو و بی‌آرتی) به صورت رایگان عرضه می‌شود. این طرح اگرچه با اما و اگرهایی همراه بود، اجرایی شد. در ابتدا قرار بود رایگان شدن این خدمات، تا پایان زمان جنگ باشد اما با شروع آتش‌بس، مهلت استفاده از این خدمات تمدید شد و با اعلام شهردار پایتخت، فعلا ادامه خواهد داشت.
حال برخی از نمایندگان در شورای شهر از ابتکاری خبر می‌دهند که در آن طرح رایگان شدن مترو و بی‌آرتی به شکل دایمی در دستورکار قرار می‌گیرد. طرح مذکور که با عنوان «مصوبه نظام یکپارچه بلیت الکترونیک حمل و نقل عمومی شهر تهران» و به گفته موافقان، با هدف توسعه استفاده از حمل‌ونقل عمومی، کاهش استفاده از خودروهای شخصی، کاهش آلودگی هوا و حمایت از اقشار مختلف مردم تدوین شده، در جلسه روز سه‌شنبه هفته گذشته شورای شهر تهران، مورد بررسی قرار گرفت و یک فوریت آن با رأی ۱۳عضو شورا به تصویب رسید.
موافقان چه می‌گویند؟
پرویز سروری، عضو شورای شهر تهران و از طراحان و حامیان اصلی این طرح به خبرنگار «اطلاعات» گفت: در جلساتی که نمایندگان مجلس با معاون وزارت نفت داشتند، عنوان شده بود که از آغاز جنگ، با رایگان شدن حمل‌ونقل شهری در پایتخت، روزانه ۳میلیون لیتر بنزین صرفه‌جویی کرده‌ایم که با توجه به ناترازی انرژی که وجود دارد، این موضوع بسیار حائز اهمیت است.
وی افزود: با اجرای این طرح همراه با توسعه ناوگان مترو و اتوبوسرانی، می‌توانیم زمینه‌های رغبت شهروندان در استفاده از خودروهای شخصی را کاهش داده و آن را به حمل‌ونقل عمومی بدل کنیم که در کنار بحث کاهش آلایندگی‌ها و ترافیک، می‌تواند در سلامت شهروندان مؤثر باشد. از سوی دیگر، خود شهرداری که باید مخالف اصلی طرح باشد، شدیدا با طرح موافق است! حتی پیش از جنگ هم، شهروندان فقط حدود ۵ الی ۷ درصد هزینه‌های حمل‌ونقل عمومی را پرداخت می‌کردند و بقیه را خود شهرداری می‌پرداخت. بنابراین برای شهرداری این آورده مالی، چندان قابل‌توجه نیست.
سروری تأکید کرد: دوستانی داریم که معتقدند کاهش همین مقدار درآمد شهرداری می‌تواند منجر به کاهش در کیفیت ارائه خدمات شود و مدعی هستند که می‌توان از این درآمدها مثلا اتوبوس‌های بیشتری را به ناوگان حمل‌ونقل اضافه کرد که منطقی هم هست اما ما می‌گوییم بین آورده‌هایی که این طرح دارد و نقاط ضعفی که احتمالا وجود دارد، برداشته‌هایمان بیشتر است؛ به ویژه در شرایط جنگی و ناترازی که وجود دارد.
آیا با اجرا شدن طرح، مترو و بی‌آرتی برای «همه شهروندان» رایگان خواهد بود؟
سروری در پاسخ به این پرسش خبرنگار اطلاعات گفت: این طرح، مستقیما استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی را برای همه شهروندان رایگان نخواهد کرد، اما در آن بندهایی وجود دارد که اجرایی‌شدن آن‌ها می‌تواند همه شهروندان تهرانی را مشمول کند. مثلا در بند اول این پیشنهاد، ذکر شده کسانی که عوارض شهری را به موقع پرداخت ‌کنند، خودشان و خانوادهایشان از تخفیف ۱۰۰درصدی استفاده خواهند کرد؛ یعنی اگر همه شهروندان که برای رفاه شهر، عوارض پرداخت می‌کنند، این کار را به موقع انجام دهند، می‌توانند از خدمات رایگان استفاده کنند.  همچنین برای دانش‌آموزان، دهک‌های ۱ تا ۳ و افرادی که تحت پوشش کمیته امداد، بهزیستی و غیره هستند، تخفیفاتی قائل شده‌ایم؛ بنابراین، تقریبا همه در جدول تخفیفات قرار خواهند گرفت.
این عضو شورای شهر درباره زمان اجرایی شدن طرح گفت: فوریت اول انجام شده اما بقیه آن، به نظر اعضای شورا بستگی دارد؛ ممکن است برخی از کمیسیون‌ها درخواست مهلت بیشتری برای بررسی داشته باشند اما فکر می‌کنم بین یک تا دوهفته آینده، طرح به صحن شورا بیاید و تکلیف آن مشخص شود.
مخالفان چه می‌گویند؟
جعفر تشکری‌هاشمی، عضو شورای شهر تهران، در همین رابطه به «اطلاعات» گفت: چیزی که دوستان در رسانه‌ها مطرح کردند با آن چیزی که به عنوان طرح دادند، دو موضوع کاملا متفاوت است؛ در رسانه‌ها مطرح شد که می‌خواهند به طور کلی حمل‌ونقل شهر تهران را «رایگان» کنند؛ یعنی هرفردی با هر سطحی از درآمد بتواند بدون هیچ‌گونه پرداخت وجهی از حمل‌ونقل عمومی استفاده کند، اما آنچه در طرح ارائه شد این بود که استفاده از وسایل حمل‌ونقل، برای گروه‌های خاصی، تخفیف‌دار یا ارزان یا حتی رایگان باشد. این مسأله، ۱۵ تا ۲۰سال است در سطح پایتخت در حال اجراست؛ مثلا تا پیش از این هم برای تمام افراد بالای ۶۵سال، طرح «منزلت» داشتیم یا کسانی که تحت پوشش کمیته امداد یا بهزیستی هستند، جانبازان، معلولان، دانش‌آموزان، دانشجویان و غیره، شامل تخفیف بودند. پس چیزی که به عنوان طرح ارائه شده، همان چیزی است که در گذشته هم وجود داشته است.
وی افزود: مهمتر از آن این است که وقتی می‌گوییم می‌خواهیم حمل‌ونقل عمومی را ارزان یا رایگان کنیم، هدف چیست؟ آیا هدف این است که به طبقاتی که توان مالی ندارند، کمک کنیم؟ که از قبل هم این لایحه وجود داشته و دوستان می‌توانند با یک اصلاحیه بر آن بگویند مثلا می‌خواهیم این دو طبقه یا این دو قشر را هم اضافه کنیم. اما بسیاری از گروه‌های اجتماعی هستند که واقعا نیازی به این طرح ندارند؛ مثلا برای کسی که شرایط درآمدی مکفی دارد و از حمل‌ونقل عمومی هم استفاده می‌کند، ۷هزار تومان هزینه بلیت مترو یا اتوبوس، مبلغی نیست که بخواهد نگران آن باشد. نکته دوم این است که منابع موردنیاز از کجا تأمین خواهند شد؟ درآمد شهرداری از عوارضی است که از مردم گرفته می‌شود و درواقع، هزینه‌های حمل‌ونقل عمومی صفر نمی‌شود و به شکل دیگری، از مردم گرفته خواهد شد. به همین‌خاطر، با ۱۰۰درصد رایگان شدن آن برای همه مخالفیم.
تشکری هاشمی یادآور شد: با رایگان شدن این وسایل برای همه، با خطرات دیگری هم مواجه می‌شویم؛ مثلا ممکن است برخی افراد  بخواهند صرفا برای سرگرمی یا با اهداف دیگر، وارد وسایل حمل‌ونقل عمومی بشوند که طبیعتا نظم، انضباط و بهداشت را به خطر خواهند انداخت.
او تأکید کرد: اگر هدف این است که مردم به حمل‌ونقل عمومی رو بیاورند، عدم پرداخت ۷هزار تومان برای کسانی که ماشین دارند، جذابیتی ندارد بلکه جذاب شدن اتوبوس و مترو با افزایش تعداد ناوگان و افزایش کیفیت، شدنی است. در همین جلسات اخیر شورای شهر، مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی گزارشی دادند که از ۷هزار اتوبوس استاندارد که برای شهر کافی خواهد بود، حدود ۲هزار دستگاه به صورت مستمر فعالند. اگر شهرداری نگران حمل‌ونقل عمومی است، باید ناوگان را افزایش دهد. در بحث مترو هم همین‌طور است. از وعده ۹هزار واگن، تاکنون تنها ۱۴واگن به ناوگان ما اضافه شده است.
این عضو شورای شهر درمورد مسأله بنزین گفت: آماری به غلط در رسانه‌ها مطرح شده که در این ایام، مصرف بنزین ۳میلیون لیتر کاهش پیدا کرده که کاملا غلط است، چرا که این میزان کاهش، طبق محاسبات علمی باید ۳میلیون نفر مسافر جدید به حمل‌ونقل عمومی شهر تهران اضافه می‌کرد؛ در حالی که کل مترو و اتوبوس، اکنون حدود ۱.۶میلیون مسافر بیشتر ندارند. بنابراین اگر آن گروه‌های اجتماعی که به نظر می‌رسد ضرورت دارد، به مصوبه قبلی اضافه شوند، یک امر کاملا معمولی و عادی است که در گذشته هم بوده، ولی درباره این تمدیدهای رایگانی که اکنون آقای شهردار ابلاغ می‌کنند، هفته اول گفتیم غیرقانونی است، هفته دوم را مجددا تمدید کردند. این نوع لجبازی‌ها با شورای شهر، با مردم و با حقوق شهروندی، پوپولیستی است.
در دنیا چه می‌کنند؟
به گزارش وب‌سایت اطلس جهانی (یکی از بزرگترین منابع انتشاراتی در حوزه جغرافیا) پایین بودن هزینه‌های حمل‌ونقل عمومی در شهرهای بزرگ دنیا علل خاصی دارد؛ مثلا در توکیو (به عنوان یکی از گران‌ترین شهرهای جهان)، هزینه حمل‌ونقل عمومی ۱.۵دلار است که ناچیز در نظر گرفته می‌شود اما یکی از دلایل این هزینه پایین، تراکم جمعیت بسیار بالای شهر است، قطارها تقریبا همیشه پُر هستند و این مسأله، باعث می‌شود هزینه‌ها پایین بماند و درعین حال، دولت و شهرداری به لحاظ اقتصادی آسیب نبینند.
همچنین مؤسسه فناوری ماساچوست (ام‌آی‌تی)، یکی از بهترین دانشگاه‌های جهان، اول مردادماه سال گذشته، آماری از شهرهای بزرگ جهان را برای قیاس هزینه بلیت تک‌سفره در آن‌ها منتشر کرد که نشان می‌داد مونیخ با حدود ۴یورو (حدود ۸۵۰هزار تومان با نرخ یورو در زمان نوشتن این گزارش) رتبه اول گران‌ترین متروی دنیا را کسب کرده است. جالب این‌که در این نمودار، تهران تقریبا در انتهای لیست و البته بالای پکن، شانگهای، دهلی و قاهره قرار داشت (در سایر آمار، شهرهای اسکاندیناوی نیز هزینه‌های بالایی دارند اما در فهرست ام‌آی‌تی نبودند).
ناگفته نماند که احتمالا اکنون، حتی با افرایش قیمت احتمالی و رسیدن به ۷هزار تومان بابت هر مسیر در پایتخت کشورمان و طبعا، قیمت بالای ارز، چیزی حدود ۰.۱۳یورو در پایتخت پرداخت خواهد شد که متروی تهران را در میان ارزان‌ترین وسایل حمل‌ونقل عمومی در دنیا قرار خواهد داد.
تجربه رایگان شدن سرویس‌های حمل‌ونقل
به گزارش پایگاه خبری «دویچه‌وله» آلمان، 
در ۲۹ فوریه ۲۰۲۰ (۱۰اسفند ۱۳۹۸) لوکزامبورگ اولین کشور در جهان شد که استفاده از تمامی وسایل حمل‌ونقل عمومی را رایگان اعلام کرد. اول اکتبر ۲۰۲۲ (۹مهر ۱۴۰۱) کشور مالت نیز حمل‌ونقل عمومی خود را در اکثر مسیرها رایگان کرد، اگرچه برخلاف لوکزامبورگ، فقط برای ساکنان محلی!
البته کشور استونی هم در سال ۲۰۱۳ صرفا در پایتخت خود، تالین، پس از یک رأی‌گیری عمومی به حمل‌ونقل عمومی رایگان روی آورد. چند سال پیش، روزنامه گاردین در همین رابطه گزارش مفصلی چاپ کرد که در آن یافته‌های متناقضی دیده می‌شود. بخشی از گزارش بدین شرح است: «پایتخت استونی از زمان ارائه حمل‌ونقل عمومی رایگان، ادعا کرده که این امر هرساله ۲۰میلیون یورو، سود داشته است اما این طرح به اهداف خود برای کاهش ترافیک و صرفه‌جویی در هزینه مردم دست نیافت!
دکتر اودد کتس، متخصصی که یک مطالعه یک‌ساله روی این پروژه انجام داد، متوجه شد که با وجود جذاب بودن طرح، شواهد نشان دادند که این مسأله، شاید برای سایر نقاط دنیا چیزی بیش از رویایی آرمان‌شهری نباشد.
کتس توضیح داد: تالین شهر شلوغ یا بزرگی نیست؛ بیشتر سفرها بیش از ۱۵دقیقه طول نمی‌کشند و حتی نزدیک به ساعات شلوغی، همیشه در مترو، صندلی خالی هست. قطارها تمیز هستند و نظرسنجی‌های اولیه، حاکی از رضایت ۹۰درصدی مردم است اما پس از مدتی فهمیدیم با این که تعداد افرادی که در تالین به جای خودرو از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌کنند افزایش یافته اما در عین حال، میانگین سفر خارج از شهر با خودرو، ۳۱درصد افزایش یافته، به این معنی که تردد خودروها در جاده‌ها بیشتر شد، نه کمتر!
کتس این افزایش را به تغییر در عادت استفاده از خودرو نسبت داد و گفت با گران‌تر کردن هزینه رانندگی، از طریق هزینه پارکینگ و سایر مالیات‌ها، احتمال کاهش ترافیک بیشتر است تا رایگان کردن وسایل حمل‌ونقل عمومی. وی همچنین شواهدی یافت که نشانه‌ای از بهبود وضعیت ترافیک یا کمتر شدن آلودگی در نتیجه این سیاست وجود ندارد.
این محقق دانشگاه دلفت هلند با بیان آن که حمل‌ونقل عمومی رایگان، چیزی نیست که همه در ابتدا فکر می‌کنند گفت: این مسأله، می‌تواند منجر به سرمایه‌گذاری کمتر در این بخش شود و در صورت رکود اقتصادی، بیشتر در معرض کاهش بودجه، خراب شدن وسایل و سخت‌شدن جایگزینی آن‌ها قرار گیرد.»
حرف آخر
با نگاهی به تجربه‌های دنیا می‌توان نتیجه گرفت که هر کشوری باید با توجه به شرایط اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی خود درباره  موضوعاتی مانند رایگان بودن تردد شهری تصمیم بگیرد. این کار قطعا با استفاده از نظر کارشناسان و صاحب‌نظران این حوزه و انجام مطالعات کارشناسی لازم، امکان‌پذیر خواهد بود.