در اوایل دهه ۲۰۲۰ یک شرکت آبزیپروری نهچندان شناختهشده برنامهای طراحی کرد تا با صرف میلیونها دلار طبیعت را تحت کنترل درآورده و با تغییرات آب و هوایی مقابله کند. این شرکت اعلام کرد که میتواند بهقدری اشنه دریایی (نوعی جلبک دریایی مملو از مواد مغذی) در کف دریا پرورش دهد که میلیاردها تن کربن دیاکسید را از هوا بگیرند اما نهتنها به هدفش نرسید بلکه صاحبان آن ناچار شدند آن را تعطیل کنند. این ناکامی تا به امروز بزرگترین ضرر مالی در بخش مقابله با کربن بوده است.
پایان کار این شرکت، بارزترین نشانه وجود مشکلات فزاینده و نورهای امید رو به خاموشی در فضایی است که در سالهای اخیر شاهد پدید آمدن صدها استارتاپ (شرکت نوپا) بوده است. در مقیاس وسیعتر، صنعت نیز در زمینه کربنزدایی به موفقیت چندانی نرسیده است.
موضوع عجیب در مورد حذف کربن از محیط این است که نمیتوان کاری را که پاکسازی جوی حساب میشود از شرکتهای تجاری توقع داشت. کاهش آثار تغییرات آب و هوایی یک پاکسازی جوی بزرگ است که جوامع و دولتها نیز باید در آن مشارکت داشته باشند. روشهای حذف کربن دیاکسید فناوریهایی را شامل میشود که میزان کربن دیاکسید جو را کاهش میدهند. جداسازی و ذخیرهسازی کربن و نیز تولید بیوچار(نوعی زغال یا کربن فعال) زیستتوده نمونههایی از این روشها هستند. تولید بیوچار که زغال تهیه شده از زیستتودههای گیاهی و ضایعات کشاورزی است میتواند با رویکرد ترسیب کربن (ذخیره کربن موجود در خاک و گیاهان) به کاهش تغییرات اقلیمی کمک کند.
حذف کربن دیاکسید از جو متفاوت از حذف کربن دیاکسید از آلایندههایی است که سوزاندن سوختهای فسیلی در تأسیساتی مثل نیروگاههای برق منتشر میکنند. حذف کربن دیاکسیدی که سوختهای فسیلی بهجا میگذارند مانع از انتشار آلاینده به جو میشوند اما نمیتواند کربن دی اکسیدی که از پیش در جو وجود دارد را کاهش دهد.
تا به امروز، کسب و کارهای زیادی داوطلب شدهاند تا چندین تُن کربن دی اکسیدی را که شرکتها و کارخانهها تصمیم دارند از هوا بگیرند، خریداری کنند. استدلال بسیاری این است که چه حذف کربن از هوا همچنان با این روند کند ادامه پیدا کند و چه تبدیل به اقدامی شود که واقعاً به کاهش قابل توجه تغییرات اقلیمی بینجامد به میزان زیادی بستگی به این خواهد داشت که آیا دولتها در سراسر دنیا حاضر میشوند برای حذف کربن بسیار بیشتر ازآنچه تا کنون سرمایهگذاری شده را پرداخت کنند یا عوامل آلاینده را مجبور به این کار کنند. هرچقدر بخش خصوصی به خرید کربن دیاکسید ادامه دهند، راه به جایی نخواهد برد.
استدلال بیشتر ناظرین این است که چه کربنزدایی
(carbon removal)تغییر چندانی در وضع حاضر به وجود نیاورد و چه به کاهش تغییرات آب و هوایی کمک کند تا حد زیادی بستگی به این دارد که دولتها در سراسر دنیا تصمیم به خرید مقادیر زیادی از آن بگیرند یا شرکتها و کارخانههای آلاینده را مجبور به این کار کنند. عدهای معتقدند که خرید آن توسط بخش خصوصی مشکل را حل نمیکند بلکه باید یک در این مورد سیاستگذاری شود و خطمشی وجود داشته باشد.
اقدامات برای کربنزدایی در اوایل دهه حاضر افزایش یافته است؛ چراکه مطالعات روزافزون روی تغییرات اقلیمیِ بحرانی بر لزوم کاهش انتشار آلایندهها و زدودن مقادیر زیادی کربن دیاکسید بهمنظور تحت کنترل درآوردن گرمایش جهانی تأکیدی جدی دارند.
کشورهای دنیا باید به کربنزدایی ادامه دهند و بتوانند تقریباً تا میانه قرن حاضر سالانه ۱۱ میلیارد تن کربن را از محیط حذف کنند تا این شانس نسبتاً قطعی را داشتهباشند که مانع از گرم شدن سیاره زمین به ۲ درجه بالاتر از زمان پیش از صنعتی شدن جهان شوند. بهعبارتیدیگر، باید گرمایش زمین به زیر ۲ درجه سانتیگراد محدود شود.
تعدادی از استارتاپها ساختن فناوری و توسعه زیرساخت مناسب برای این هدف را آغاز کردهاند. ازاینرو، رویکردهای مختلف ازجمله کشت جلبکهای دریایی یا ساختن کارخانههای مکنده کربن دیاکسید را امتحان میکنند.شرکتهایی از قبیل استرایپ، گوگل، شاپیفای و مایکروسافت با پیشخرید چندین تن کربن موافقت کردهاند با این امید که گامی در جهت آفست کربن بردارند؛ یعنی انتشار آلایندههایشان که شامل دیاکسید کربن و دیگر گازهای گلخانهای هستند را تعدیل کنند؛ چون در تشدید تغییرات آب و هوایی نقش دارند. به کاهش انتشار کربن دیاکسید و در مجموع گازهای گلخانهای آفست کربن یا تعدیل کربن میگویند.
تفاوت بارزی بین پروژههای مرسوم و متداول آفست کربن که طبق مطالعات مزایای آب و هوایی اغراقآمیزی داشتهاند و حذف کربن به شیوه پایدار وجود دارد که میتوان به کمک آن این گاز گلخانهای را به مدت چند دهه تا چند قرن از محیط گرفت و ذخیره کرد. پروژههای رایج آفست کربن وعده حفاظت از جنگلها و پوششهای گیاهی را میدهند و هزینه تعدیل کربن در آنها فقط چند دلار به ازای هر یک تن کربن است. این در حالی است که حذف یک تن کربن به شیوه پایدار صدها تا هزاران دلار هزینه دارد.
نوسانات بازار کربن
تجارت انتشار کربن یا بازار کربن نوعی تجارت با هدف خریدوفروش کربن دیاکسید است؛ روش رایجی که کشورهای دنیا بهمنظور عمل به تعهدات خود در «پیمان کیوتو» برای کاهش انتشار آلایندههای کربنی در جهت کاهش تغییرات اقلیمی اتخاذ کردهاند. نوعی طرح تجاری است که بر اساس قیمتگذاری برای کربن به اجرا درآمده است تا از این طریق مجوزها برای انتشار آلایندهها محدود شوند.
بازار خرید کربن رو به رشد است. شرکتهای زیادی داوطلبانه چندین تن کربن حذف شده را خریداری میکنند تا قدمی در جهت اهداف سازگار با مقابله با تغییرات اقلیمی خود بردارند. برای مثال، شرکت مایکروسافت یکی از ارگانهایی است که در سال جاری مقادیر زیادی کربن آلاینده خریداری کرده است و در این راستا مقام نخست را دارد. مایکروسافت موافقت کرده است ۸۰ درصد از تمامی کربنی که تاکنون به فروش رفته را بخرد. پس از مایکروسافت، بزرگترین خریدار کربن حذفی از جو «فرانتیر» است؛ یک ائتلاف متشکل از شرکتهای گوگل، متا، استرایپ و شاپیفای.
اگر این دو خریدار بزرگ از فهرست خریداران کربن خارج شوند، مقدار خریداری شده از ۱۶ میلیون تن به ۲/۱ میلیون تن کاهش مییابد.
باوجوداین داوطلبان، نشانههایی از کاهش تمایل سرمایهگذاران در پروژههای حذف کربن به میزان ۱۳ درصد در ماههای پایانی سال ۲۰۲۵ دیده میشود. از میان شرکتهایی که سرمایهگذاری خود را تعطیل کردهاند بازار حذف کربن نوری (Nori)، شرکت نویا (Noya)با شیوه جذب مستقیم کربن از هوا و شرکت آلکالی اِرث (Alkali Earth)که رویکردش استفاده از محصولات فرعی صنعتی برای حبس کربن بود.شرکتهایی نیز هستند که به هر نحوی شده به تلاش خود ادامه میدهند. کلایم وُرکز (Climeworks)یکی از نخستین شرکتهایی است که کارخانههای جذب مستقیم کربن از هوا را دایر کرده اگرچه ۱۰ درصد از کارکنانش را برکنار کرده است. بااینحال، این شرکت برای تمامی سناریوهای ممکن آماده است چون مدیران آن عقیده دارند نیاز به جذب مستقیم کربن از هوا روزبهروز بیشتر احساس میشود؛ چراکه کشورهای دنیا در اهداف خود برای کاهش کربن دیاکسید بهمنظور مقابله با بحران آب و هوایی کوتاهی میکنند.
کربنزدایی در آینده
بیشتر کارشناسان بر این باورند حذف کربن یا کربنزدایی از جو و زمین نمیتواند تأثیرگذار باشد مگر اینکه دولتها منابع مالی و مقررات پشتیبان این امر را وارد میدان کنند. برای مثال، آنها با خرید مستقیم، پشتیبانی مالی از بخشهای فعال در این زمینه و اعمال فشار به صنایع آلاینده برای پرداخت هزینههای کربنزدایی میتوانند حمایت خود را به اجرا بگذارند.
خوشبختانه، به نظر میرسد حمایتهای دولتی بیشتری در راه هستند. کمیسیون اروپا بهتازگی پیشنهاد حذف کربن خانگی را در چارچوب «سیستم تجارت انتشار اتحادیه اروپا» برای پس از سال ۲۰۳۰ مطرح کرده است. این سیستم نیروگاههای برق و دیگر تأسیسات آلایندهای که در کشورهای عضو اتحادیه اروپا هستند را وادار میکند تا هرچه بیشتر انتشار گازهای گلخانهای خود را کاهش دهند یا بهمرور زمان بابت این آلایندگی هزینه پرداخت کنند چون قیمت کربن روندی صعودی دارد.
همچنین نشانهها حاکی از این هستند که «سازمان بینالمللی هوانوردی غیرنظامی» (ایکائو) که یکی از نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد است و وظیفهاش هماهنگسازی استانداردهای پروازی برای صنعت هوانوردی و نیز مدیریت خطوط هوایی در سراسر دنیا است درصدد است حذف کربن را به درون مکانیسم مبتنی بر بازار خود اضافه کند با این هدف که انتشار آلایندههای بخش هوانوردی کاهش یابد. این امر به چند شکل امکانپذیر است. بهعنوان مثال، ایکائو میتواند به تمامی ایرلاین ها اجازه دهد کربن را خریداری کنند تا مصرف سوخت هواپیماهایی که استفاده میکنند را تعدیل کنند یا آنان را ملزم کند کربن دیاکسیدی را که از روش جذب مستقیم کربن از هوا جمعآوری میشود به مصرف برسانند.

شما چه نظری دارید؟