نظر به اینکه برحسب تقاضای وزیر عدلیه و امر اعلیحضرت ،آقای وزیر فوایدعامه ( حاج مخبرالسلطنه) دیگر ریاست دیوان عالی تمیز را متقبل شدهاند، وی صبح امروز به وزارت فواید عامه آمده و کلیه اعضاء را در حیاط وزارتخانه خواسته و شرحی راجع به علاقمندی خودشان نسبت به امور وزارت فواید عامه و اظهار رضایتمندی ازکلیه اجزا اظهار کرده و درخاتمه تذکر دادند که برحسب امر اعلیحضرت همایونی از امروز ریاست دیوان تمیز را – که از نقطه نظرخدمت به مملکت یکی از مهم ترین شغلهاست - تقبل کرده ام و ازهمه خداحافظی میکنم .
آقای اسکندری رئیس کابینه وزارت فوایدعامه نیز شرحی راجع به تاسف و تالم خود از این پیش آمد-اظهار نمودهاند- عجالتا رسیدگی به امور وزارت فواید عامه به عهده آقای رهنما معاون آن وزارتخانه محول گردیده است. آقای دکتر افشار- مدحت و آقای فلسفی و ثقه الاسلامی نیز از وزارت فواید عامه به وزارت عدلیه انتقال یافته اند.
حاج مخبر السلطنه که بود ؟
حاج مهدیقلیخان هدایت معروف به «مخبرالسلطنه» سومین پسر علیقلی خان مخبرالدوله و نوه رضاقلیخان هدایت، در هفتم شعبان ۱۲۸۰هجری- قمری در تهران متولد شد. در سن ۱۴ سالگی و پس از فرا گرفتن مقدمات، همراه برادر بزرگش مرتضی قلیخان صنیعالدوله به اروپا رفت و در سوئیس به تحصیل پرداخت و در ۱۲۹۷هجری- قمری به ایران مراجعت کرد و به تکمیل زبان فارسی و عربی پرداخت و در موسیقی سعی بلیغ کردو در سال ۱۳۰۳هجری- قمری به سمت معلم زبان آلمانی در دارالفنون مشغول کار شد.
وی اهل قلم و سیاست بود و زندگی پرفراز و نشیبی درعالم سیاست داشت . او زمان شش پادشاه را درک کرده و زبده خاطرات خود را تحت عنوان «خاطرات و خطرات» در زمان حیات خود انتشار داد و تألیفات دیگری نیز از خود باقی گذارده است.
هدایت قریب سیسال در صحنه سیاسی ایران، در غالب کابینهها عضویت داشت. سه بار والی آذربایجان و یک بار والی فارس شد. از همه مهمتر، متجاوز از شش سال در اوایل سلطنت رضاشاه، رئیس الوزرای ایران بود و در تمام بازیهای سیاسی آن زمان، نقش اول را بر عهده داشت. تمدید قرارداد ۱۹۳۳میلادی نفت، در دوران نخست وزیری او انجام گرفت. وی یکی از هفت تن از وزرای دوران قاجاریه بود که در سلطنت پهلوی به نخست وزیری رسیدند.
در دوران قاجار
اودر زمان قاجار،پس از مراجعت از آلمان در تلگرافخانه استخدام شدو در سال ۱۳۱۱هجری- قمری همراه برادر دیگرش محمدقلی خان مخبرالممالک به سمت پیشخدمتی مخصوص منصوب شد. چهار سال بعد وقتی مخبرالدوله(پدر) درگذشت، پسران او به حضور شاه رفتند و هر یک لقبی یافتند. وی به « مخبرالسلطنه» شهرت یافت و پس از آن رئیس پستخانه و تلگرافخانه آذربایجان گشت. بعد از عزل امینالسلطان اتابک از صدارت، همراه وی در ۱۳۱۹هجری- قمری سفری به اروپا، آمریکا، چین، ژاپن و هند رفت ، ولی به تنهایی به تهران بازگشت. مدتی سرگرم تألیفات کتاب بود. در اواخر سلطنت مظفرالدین شاه رئیس مدرسه نظامی تهران شد در ۱۲۸۵هجری-شمسی (۱۳۲۴هجری- قمری) مشیرالدوله صدراعظم به دستور مظفرالدین شاه، یک هیئت پنج نفری را که دو پسر خود او میرزا حسنخان و میرزا حسینخان و آقایان صنیعالدوله و محتشمالسلطنه و نیز شخص مخبرالسلطنه عضو آن بودند، برای تدوین نظامنامه انتخابات اولین دوره مجلس تعیین کرد.
دوران مشروطیت
از سال ۱۳۲۴هجری- قمری و همزمان با انقلاب مشروطیت در ایران، دوران فعالیت و شهرت مخبرالسلطنه آغاز شد. وی هم مورد اعتماد مجلس بود و هم مورد اعتماد دربار و در واقع واسطه میان شاه و آزادیخواهان به حساب میآمد.
پس از مرگ مظفرالدینشاه در ۱۳۲۴ هجری- قمری، هدایت همچنان در سیاست بود و در زمان محمدعلیشاه نیز از سیاست جدا نشد. با تشکیل کابینه دوم کوتاه مدت سلطان علیخان وزیر افخم در ۱۳۲۵هجری- قمری ، هدایت وزیر معارف شد و اولین کابینه بود که عنوان صدارت را از بین برد. در کابینه بعدی که اتابک در بیست ربیعالاول همان سال تشکیل داد مخبرالسلطنه وزیر علوم بود. این کابینه تا رجب همان سال دوام داشت. در کابینه بعد که ریاست آن را ناصرالملک به عهده داشت و از ۱۸ رمضان(۴ آبان) تا ۱۴ ذیالقعده ۱۳۲۵هجری- قمری به مدت پنجاه و شش روز دوام داشت، هدایت به عنوان وزیر معارف بر مسند کار بود. از این زمان تا ۴ ربیعالثانی ۱۳۲۶هجری- قمری که کابینه نظامالسلطنه تشکیل شد، دوران فترتی بود که طبق گفته خود هدایت در کتاب خاطرات و خطرات، در دوران فترت مشیرالسلطنه رئیسالوزرا میشد. در کابینه هفتم که نظامالسلطنه رئیس الوزراء بود و در ۴ ربیع الثانی ۱۳۲۶هجری- قمری تشکیل شد، وزیر عدلیه بود.
در ربیع الاول ۱۳۲۶ فرمانفرما از ایالت آذربایجان استعفا کرد و مخبرالسلطنه ازطرف شاه به فرمانفرمایی مملکت آذربایجان منصوب شد. طبق گفته خودش، فرمان مأموریتش به دستخط خودمحمدعلیشاه بود. در همین ایام بود که بین مجلس و شاه و نیز در مجلس بین وکلا اختلافاتی بروز کرد. سرانجام در ۹ جمادیالثانی ۱۳۲۶هجری- قمری به دستور محمدعلی شاه مجلس به توپ بسته شد. در این زمان هدایت در آذربایجان بود و چون خود از آزادیخواهان بود، نمیتوانست جلوی اعتراض مردم تبریز را بگیرد. مردم تبریز در تلگرافخانه جمع شدند و تلگرافهایی سخت حتی در مورد عزل شاه به تهران فرستادند. در این زمان مشیرالسلطنه به هدایت تلگرافی میزند مبنی بر اینکه شما نوکر دولت هستید و باید امنیت را برقرار کنید. هدایت که نمیتوانست چنین کاری کند و به قول خودش دورنگ شود، استعفا داد و به طرف فرنگ به راه افتاد و به اتریش رفت. از آنجا برای شاه و برای مشیرالسلطنه نامه نوشت و در واقع مشروطه را تأیید کرد. در مدت حضور وی در اروپا، مکاتبات بسیاری به وی شد، از وزارت داخله نیز با امضای سردار اسعد تلگرافی به او رسید، مبنی بر اینکه به تبریز بازگردد .
در خدمت پهلوی
با تشکیل کابینه توسط رضاخان عملا قدرت بدست پهلویها افتاد. بعد از استعفای مستوفیالممالک در خرداد ۱۳۰۶ هجری- شمسی، مخبرالسلطنه به نخست وزیری رسید. (طبق گفته خود او انتخابش با سعی تیمورتاش بود که شاید میخواسته هدایت دستش را باز بگذارد). بعد از استعفای مستوفیالممالک در خرداد ۱۳۰۶شمسی مخبرالسلطنه به نخست وزیری رسید.
او کابینه بعدی را در ۴ بهمن ۱۳۰۹ شمسی و آخرین کابینه را در
۳۰ فروردین ۱۳۱۲ شمسی معرفی کرد. وی از نخست وزیرانی بود که در دوره قاجار هم، سمت وزارت داشت و در دوران سلطنت رضاشاه کمتر از ۱۶ سال به این سمت منصوب شد. وی مدت ۶ سال و اندی نخستوزیر و پیرغلام بود، سرانجام در شهریور ۱۳۱۲ شمسی، مخبرالسلطنه مجبور به استعفای اجباری شد. علت اصلی تغییر کابینه هم به قراری که مخبرالسلطنه در کتاب «خاطرات و خطرات» خود نوشته است، عدم رضایت رضاشاه از تقیزاده (وزیر مالیه) بود و چون نمیخواست مستقیماً به او تکلیف استعفا کند، مخبرالسلطنه را وادار به استعفا از مقام نخست وزیری و تغییر کابینه نمود.
شما چه نظری دارید؟