در میانه جنگ روسیه و اوکراین که توجهات بینالمللی را به خود جلب کرده است، در منطقه قفقاز، جامعه ارمنستان از نظر سیاسی روزهای پرالتهابی را پشت سر میگذارد. فضای سیاسی ارمنستان بهشدت دو قطبی شده است و شکافها و زخمهای التیام نیافته جنگ دوم قرهباغ همچنان بر فضای سیاسی این کشور منطقه قفقاز سنگینی میکند.
ولی کالِجی در مقاله ای برای وب سایت ایراس نوشت:بازگشت مناطق پیرامونی منطقه قرهباغ کوهستانی یعنی فیضولی، جِبراییل، زنگیلان، قُبادلی، شوشا، آقدام، لاچین و کلبیجر به حاکمیت جمهوری آذربایجان در جریان جنگ ۴۴ روزه قره باغ (۲۷ سپتامبر تا ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ میلادی)، موجب شد بزرگترین ناکامی سیاسی و نظامی ارمنستانِ پس از استقلال رقم بخورد. یأس و ناامیدی عمومی، شکسته شدن غرور ملی و احساس حقارت از شکست در جنگ، خشم و عصبانیت از ناکارآمدی و بیمسوولیتی رهبران سیاسی و نظامی و احساس و برداشت بیصداقتی، عدم شفافیت و پنهانکاری رهبران سیاسی در روند مذاکرات صلح ارمنستان با جمهوری آذربایجان و عادیسازی روابط ارمنستان با ترکیه موجب شده است مطالبه استعفا، برکناری و حتی محاکمه نیکول پاشینیان و روی کارآمدن یک دولت قدرتمند و باثبات تبدیل به مطالبه بخش مهمی از افکار عمومی جامعه ارمنستان، طیف وسیع و گستردهای از احزاب سیاسی این کشور و به ویژه خانواده کشتهشدگان و اسرای جنگ دوم قرهباغ شود که همین امر شرایط سیاسی پرالتهابی را بر ارمنستان حاکم ساخته است.
در جدیدترین دور اعتراضات احزاب و جریانات سیاسی مخالف دولت نیکول پاشینیان که به ویژه پس از سخنرانی پاشینیان در ۱۳ آوریل ۲۰۲۲ میلادی در رابطه با امضای توافقنامه صلح با آذربایجان و نیز وضعیت حقوقی منطقه قرهباغ کوهستانی شدت بیشتری گرفته، تجمعات اعتراضی مختلفی در ایروان، پایتخت ارمنستان شکل گرفته است. اما قبل از آنکه به محورهای اصلی مخالفتها و انتقادات احزاب و جریانات سیاسی مخالف دولت نیکول پاشینیان بپردازیم، ابتدا لازم است اشاره کوتاهی به وضعیت سیاسی ارمنستان طی سه سال گذشته داشته باشیم؛ چرا که اعتراضات اخیر دقیقا بر بستر همین تحولات شکل گرفته است. فضای سیاسی ارمنستان پس از تحولات و جنبشهای اعتراضی آوریل و مه۲۰۱۸ میلادی که منجر به کنار رفتن سرژ سارگسیان (رییسجمهور سابق و نخستوزیر وقت ارمنستان) و به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان انجامید، وارد فضای کاملا جدید و متفاوتی شده است.
از نظر آرایش نیروهای سیاسی، تقریبا تمامی نیروهای سیاسی سنتی و حاکم در ارمنستان از صحنه قدرت کنار رفتند. جنبش ملی ارامنه (به رهبری لئون ترپطروسیان، نخستین رییسجمهور ارمنستان)، حزب جمهوریخواه (که به مدت دو دهه در دوره ریاستجمهوری روبرت کوچاریان و سِرژ سارگسیان ارکان اصلی قدرت در ارمنستان از جمله دولت و مجلس ملی را در اختیار داشت)، طیف سیاسی قدرتمند موسوم به قرهباغی (جناح آرتساخی) که چهرههای سیاسی و نظامی قدرتمند برخاسته از منطقه قرهباغ بودند که وارد ساختار سیاسی ارمنستان شدند (از جمله روبرت کوچاریان و سرژ سارگسیان)، فدراسیون انقلابی ارمنی (داشناکسوتیون) که نفوذ سیاسی و ساختار تشکیلاتی بسیار گستردهای در جامعه دیاسپورای ارمنی خارج از ارمنستان دارد و به مدت دو دهه در دولتهای روبرت کوچاریان و سرژ سارگسیان در دولت و مجلس صاحب چندین پست وزارت و نمایندگی مجلس بودند، حزب ارمنستان شکوفا به رهبری گاگیک تِساروکیان (از چهرههای سیاسی نزدیک به روبرت کوچاریان و سرژ سارگسیان) و حزب لیبرال میراث ارمنستان به رهبری رافی هووانیسیان (وزیر خارجه سابق ارمنستان)، از جمله احزاب سیاسی بودند که بعد از تحولات و جنبشهای اعتراضی آوریل و مه ۲۰۱۸ میلادی و به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان از صحنه سیاسی ارمنستان کنار رفتند و حزب و «ائتلاف سیاسی گامِ من» و «پیمان شهروندی» به رهبری نیکول پاشینیان با ترکیبی از نیروهای جدید و بعضا قدیمی مخالف دولتهای قبلی ارمنستان، قدرت را در دست گرفتند.
مبارزه با فساد سیاسی و اقتصادی رهبران و مقامات سابق ارمنستان به موازات بازداشت و محاکمه آنان، مقابله با شبکههای الیگارشی و اقتصاد در سایه در ساختار اقتصادی ارمنستان، خروج ارمنستان از انزوای اقتصادی و ژئوپلیتیکی، ایجاد رشد و توسعه و رفاه اقتصادی و همچنین ایجاد توازن در عرصه سیاست خارجی به ویژه کاهش میزان وابستگی ارمنستان به فدراسیون روسیه، در کانون شعارها و محورهای مبارزاتی «ائتلاف سیاسی گامِ من» و «پیمان شهروندی» به رهبری نیکول پاشینیان قرار داشت که موجب شد در مقطع آوریل و مه۲۰۱۸ میلادی بخش مهمی از جامعه ارمنستان به ویژه نسل جدید، طبقه متوسط و خواهان تغییر در این کشور را تبدیل به حامیان سرسخت نیکول پاشینیان کند. اما نیکول پاشینیان در صحنه سیاسی ارمنستان چندان پایدار و بادوام نبود و تحت تاثیر فرآیند و کیفیت مقابله با فساد به ویژه گشودن همزمان پرونده مفاسد اقتصادی با پرونده سیاسی و امنیتی اعتراضات ریاستجمهوری سال ۲۰۰۸ ارمنستان به ویژه بازداشت روبرت کوچاریان، شکاف و اختلاف قابل توجه بین دولت ارمنستان با منطقه قره باغ، شکاف در روابط ارمنستان با روسیه و مهمتر از همه شکست سنگین سیاسی و نظامی ارمنستان در جنگ دوم قرهباغ به چالش کشیده شد. در حالی که اجماع گستردهای از احزاب و جریانات سیاسی مخالف از جمله ائتلاف سه رییسجمهور قبلی ارمنستان (لئون ترپتروسیان، روبرت کوچاریان و سرژ سارگسیان) علیه پاشینیان شکل گرفت که در تاریخ سیاسی سه دهه اخیر ارمنستان بیسابقه بود، اما با این وجود حزب «پیمان مدنی» تحت رهبری نیکول پاشینیان توانست در انتخابات زودهنگام پارلمانی ارمنستان که در ۳۰ خرداد ۱۴۰۰ (۲ روز بعد از انتخابات ریاستجمهوری ایران در ۲۸ خرداد ۱۴۰۰) برگزار شد، با کسب ۹/ ۵۳ درصد آرا مجددا اکثریت پارلمانی را در اختیار بگیرد و ائتلاف موسوم به «اتحاد ارمنستان» به رهبری روبرت کوچاریان در جایگاه دوم قرار گرفت. حذف، شکست یا کنارهگیری جریانهای سیاسی سنتی و به اصطلاح جریان اصلی ارمنستان تنها بخشی از فضای سیاسی پرالتهابی بود که به اختصار به آن اشاره شد.
بخش دیگر نیز حذف، استعفا و برکناری بسیاری از متحدان و نزدیکان دولت نیکول پاشینیان است که بعد از شکست سیاسی و نظامی ارمنستان در جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ میلادی و آغاز اجرای موافقتنامه آتش بس قره باغ، مذاکرات صلح ارمنستان با جمهوری آذربایجان و فرآیند عادیسازی مناسبات ارمنستان و ترکیه از شدت بیشتری نیز برخوردار شده است. استعفای «زهراب مناتساکانیان» وزیر امور خارجه و «داویت تونویان» وزیر دفاع ارمنستان در نوامبر ۲۰۲۰ میلادی (متعاقب شکست ارمنستان در جنگ دوم قره باغ)، استعفای «آرا آیوازیان» وزیر خارجه موقت ارمنستان در خرداد ۱۴۰۰ (در مقطع اوج تنشهای مرزی بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان و چند هفته مانده به انتخابات زودهنگام پارلمانی ارمنستان در ۳۰ خرداد ۱۴۰۰)، برکناری «واگارشاک هاروتیونیان» وزیر دفاع ارمنستان در ۲۰ ژوئن ۲۰۲۱ میلادی، برکناری «آرشاک کاراپتیان» وزیر دفاع ارمنستان در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۱ میلادی، برکناری «اونیک گاسپاریان» از ریاست ستاد کل نیروهای مسلح ارمنستان در ۱۰ مارس ۲۰۲۱ میلادی (متعاقب درخواست گاسپاریان و بیش از ۴۰ مقام ارشد نظامی ارمنستان برای استعفای پاشینیان که نخستوزیر ارمنستان این اقدام را تلاشی برای کودتا نامیده بود)، برکناری چهار رییس سرویس امنیت ملی ارمنستان (آرتور وانسیان، ادوارد مارتیروسیان، آرگیشتی کرامیان و میکاییل آمباردزومیان به درخواست نیکول پاشینیان و دستور آرمن سارگسیان؛ رییسجمهور وقت) و در نهایت استعفای «آرمن سارگسیان» رییسجمهور ارمنستان در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۲ میلادی که اگرچه در ظاهر به دلیل بیماری بود، اما به اعتقاد بسیاری از ناظران مسائل ارمنستان در اعتراض به رویکرد سیاست خارجی ارمنستان در قبال جمهوری آذربایجان و ترکیه بود، تنها بخشی از مهمترین استعفاها و برکناریها از سال ۲۰۱۸ میلادی تاکنون است.
واقعیت آن است که تاریخ سیاسی ارمنستان پس از استقلال که همواره با یک ثبات سیاسی همراه بود، هرگز شاهد چنین حجمی از استعفا یا برکناری مقامات ارشد سیاسی و نظامی از جمله استعفای رییسجمهور، استعفا و برکناری سه وزیر دفاع، دو وزیر امور خارجه، چهار رییس سرویس امنیت ملی و نیز رییس ستاد کل نیروهای مسلح ارمنستان نبود. همین امر به خوبی شرایط سیاسی ناپایدار ارمنستان پس از به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان در سال ۲۰۱۸ و به ویژه پس از شکست سیاسی و نظامی ارمنستان در جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ را نشان میدهد. بنابراین وقتی صحبت از اعتراضات اخیر احزاب و جریانهای سیاسی در ارمنستان میشود، باید بدانیم این اعتراضات بر چه اساسی و بر پایه چه عقبهای صورت میگیرد. اما با این مقدمه، سوال اینجاست که محورهای اصلی مخالفتهای اخیر با نیکول پاشینیان چیست که باعث شده است برخی احزاب سیاسی مخالف مجددا به خیابانها بیایند و تجمعات اعتراضی در میدان آزادی ایروان شکل بگیرد؟
۱- نخستین محور انتقادات احزاب سیاسی مخالف دولت نیکول پاشینیان، «فرآیند و کیفیت مذاکرات صلح ارمنستان با جمهوری آذربایجان» است که پس از موافقتنامه آتشبس نوامبر ۲۰۲۰ قره باغ آغاز شده است. محور عمده انتقاد احزاب و جریانهای سیاسی مخالف، پنهانکاری و عدم شفافیت دولت نیکول پاشینیان در فرآیند مذاکرات صلح با جمهوری آذربایجان است. البته این انتقاد از قبل از جنگ دوم قرهباغ نیز متوجه دولت پاشینیان بود. اما آنچه اخیرا موجب حساسیتها و انتقادات زیادی شده، توافقاتی است که پس از دیدار چهار ساعته و طولانی نیکول پاشینیان و الهام علیاف در حضور «چارلز میشل» رییس شورای اتحادیه اروپا در مقر این اتحادیه در بروکسل در ۱۷ فروردین ۱۴۰۱ صورت گرفته است. در جریان این دیدار، جمهوری آذربایجان پیشنویس بیانیهای پنج مادهای را به ارمنستان پیشنهاد داد که براساس آن، دو کشور تمامیت ارضی یکدیگر را محترم خواهند شمرد؛ از تهدید یکدیگر خودداری خواهند کرد؛ خطوط مرزی را مشخص خواهند کرد و راههای ارتباطی را برقرار خواهند ساخت. بنابر آنچه پس از پایان دیدار علیاف و پاشینیان رسما انتشار یافت، طرفین بر سر کلیات بیانیه پنج مادهای توافق دارند و به صورت مشخص تصمیم گرفتهاند، هیات مشترکی برای تعیین خطوط مرزی را در سه هفته آینده تشکیل دهند. در حالی که رییسجمهور آذربایجان از پذیرش این پیشنهادات توسط ارمنستان صحبت میکند، رهبران ارمنستان به ویژه نیکول پاشینیان آن را رد میکنند و معتقد هستند هنوز تصمیم نهایی و قطعی گرفته نشده است.
منتقدان و احزاب سیاسی مخالف دولت ارمنستان، پاشینیان را متهم به پنهان کاری، عدم شفافیت و توافقات پشت پرده با طرف آذری میکنند و معتقد هستند جنگ اوکراین که باعث درگیر شدن روسیه در این جنگ و کاهش تمرکز بر منطقه قره باغ شده است، تقویت موضع جمهوری آذربایجان را در پی داشته است و لذا انجام این سفر و هرگونه توافق احتمالی با جمهوری آذربایجان از نظر زمانی مناسبنبوده و به نفع ارمنستان نیست. احزاب مخالف معتقد هستند برای امضای توافقنامه صلح با جمهوری آذربایجان در شرایط فعلی، ارمنستان باید پیششرطهایی را برای طرف آذری مشخص کند؛ از جمله استقلال قرهباغ کوهستانی، بازگشت اسیران جنگی، تحدید حدود مرزهای بینالمللی و عقبنشینی از پروژه کریدور زنگهزور (دسترسی زمینی جمهوری آذربایجان به منطقه برونگان نخجوان با عبور از خاک ارمنستان) . هرچند پاشینیان برای کاستن از فشارها و انتقادات، به روسیه سفر و با ولادیمیر پوتین و دیگر مقامات ارشد سیاسی و نظامی روسیه دیدار کرد، اما بخش مهمی از افکار عمومی و جریانهای سیاسی مخالف و منتقد دولت ارمنستان، نگران پذیرش این بیانیه پنج مادهای و امضای توافقنامه صلح با دولت آذربایجان بدون توجه به ملاحظات و پیش شرطهای یاد شده هستند. به ویژه آنکه روسیه نیز عملا از طرح پیشنهادی جمهوری آذربایجان حمایت کرده است. چنانکه «ماریا زاخارووا»، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه اعلام کرد که «مذاکرات در جریان صلح بین باکو و ایروان، بر اساس شروطی است که باکو پیشنهاد کرده و ارمنستان برخورد سازندهای با این پیشنهادات از خود نشان داده است».
ادامه دارد
شما چه نظری دارید؟